မြစ်ဆုံဆည် စီမံကိန်းကြောင့် ထိခိုက်ဒေသရှိ အမျိုးသမီးများ၏ အသံ

English Edition Below

Myanmar Women Environmental Human Rights Defenders Networking Group စီစဉ်တင်ဆက်ထားသည်။

Nick Name – Ah Win

အသက် – ၄၉ နှစ်

တစ်ကယ်တမ်း မြစ်ဆုံအကြောင်းကို သူများတွေက အရမ်းပြောကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ကျမစိတ်ထဲမှာ ကျမတို့ရဲ့ တန်ဖိုးထားရမည့်နေရာဆိုပြီး အဝေးကဘဲ ကြားရတော့ သိပ်နားမလည်ခဲ့ဘူး။ သို့သော်လည်းအိမ်ထောင်ကျပြီး သွားနေဖြစ်တော့ မြစ်ဆုံနေရာ မှာအိမ်ထောင်ကျတယ်။ ကျမတတ်နိုင်သလောက် ဒီမြစ်ဆုံတစ်ဝိုက်နားက ရွာ (၁၅)ရွာပါဝင်ပြီးဖွင့်လှစ်ထားတဲ့ “ အမျိုးသမီးအဖွဲ့ မှာ အတွင်းရေးမှူးတာဝန်ယူလုပ်ဆောင်နေပါတယ်။ ဝိုင်းမော်ဘက်ခြမ်းနှင့် မြစ်ကြီးနားဘက်ခြမ်းမှာနေထိုင်ကြတဲ့ ရွာ (၁၅) ရွာမှ အမျိုးသမီးတွေ စုစည်းပေါင်းစည်းပြီးလုပ်ငန်းစုပေါင်းလုပ်ကိုင်နေတာဖြစ်ပါတယ်။ အခု ကျမအနေနဲ့ ကျမတို့ရပ်ရွာဒေသမှာ ရှိတဲ့ မြစ်၊ချောင်း အင်းအိုင် (Hkashi Hkanu ni) တွေကို ပျက်စီးစေတာ၊ ပရမ်းပတာ လုပ်ဆောင် နေတာတွေ၊နောက် တစ်ခုက ကျမတို့ နေရာဒေသပတ်ဝန်းကျင်တွေမှာနေထိုင်သည့် အမျိုးသမီးငယ်တွေနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးတွေကို လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက်တာတွေ၊ အထင်မြင် သေးခံရတာတွေ စသည့် ဘာမှမသိပေမယ့် အရှုံးသမားဘက်ရပ်ပြီး အများအားဖြင့်အလုပ်လုပ်လေ့ရှိပါတယ်။ EC တွေနဲ့သေချာလေးဖွဲ့စည်းထားတဲ့အဖွဲ့ဖြစ်ပြီးကျမက အတွင်းရေးမှူးတာဝန်ကို တာဝန်ယူတာ၄၊၅ နှစ်ရှိလာပြီ။ ကျမတို့ဒီအဖွဲ့ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်က စပြီးဖွဲ့စည်းခဲ့ပေမယ့် အလုပ်ကို ထိထိရောက်ရောက် လုပ်ဖြစ်လာတာက ၂၀၂၀ ခုနှစ်က စပြီး ကျမတို့ ကော်မတီတွေနဲ့သေချာလုပ်လာနိုင်လာတယ်။ EC အဖွဲ့ဝင် (၅ ယောက်)၊ရုံးအဖွဲ့ဝင် နဲ့ပေါင်းရင် ၁၃ ယောက်ခန့်ရှိပြီး အဖွဲ့ဝင် ၂ ယောက် ပေါင်း ရင် စုစုပေါင်း ၁၅ ယောက်ခန့်နဲ့လုပ်ဆောင်နေပါတယ်။

နေရပ် – လွန်ခဲ့တုန်းက အောက်မော်ဖောင်းမှာနေခဲ့တယ်။ အိမ်ထောင်ကျပြီးနောက်ပိုင်း မြစ်ဆုံ အောက်ပိုင်း Dawng Pan ရွာမှာအိမ်ထောင်ကျတယ်။ Dawng Pan ရွာကနေ မလိယန်ရွာ (အရင်တုန်းက Dinghku zup ရွာလို့ခေါ်)ကို၂၀၁၀ မှာ ပြောင်းရွေ့ရတယ်။ ကျမတို့ပြောင်းလာပြီးနောက်ပိုင်း မလိယန်ရွာလို့မည့် ခေါ်ပြီးနေလာကြတာ ဖြစ်တယ်။ ကျမလည်းအတိအကျမတိုင်းကြည့်တော့ Dawng Pan ရွာကနေ မလိယန်ရွာ က ၅မိုင်နဲ့၇မိုင်ကြားဝေးတယ်လိုထင်တယ်။ ၂ နာရီလောက်လမ်းလျောက်ရတယ်။

မြစ်ဆုံကနေမလိယန်ရွာကို သွားမယ်ဆိုရင် ၅ မိုင်လောက်ဝေးတယ်။ ဝိုင်းမော်ဘက်ခြမ်းကျတယ်။ ဝိုင်းမော်ဘက်ခြမ်းမှာ အိမ်ခြေ၈၅ အိမ်ပြောင်းရွေ့လာတယ်။ အောင်မြင်သာကဒီထက်ပိုများတယ်။ ၅၀၀ ခန့်ရှိတယ်။

ကျမတို့ ရွေ့ပြောင်းခံရပြီးနောက်ပိုင်း ကျမနှင့်အတူ အမျိုးသမီးတွေဒုက္ခရောက်တာက တော်တော်များတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုရင် မပြေင်းရွေ့ခင်တုန်းက ကျမတို့ရွာမှာ ကျမတို့ ကိုယ့်သွားချင်တဲ့ နေရာတွေကို လွတ်လွပ်စွာ သွားလို့ရတယ်။ ခြံလည်းကျယ်တယ်။ ကိုယ့်အိမ်ခြံဝင်းမှာ လွတ်လပ်စွာ နေလို့ရတယ်။ ချက်ပြုတ်မယ်ဆိုရင်လည်း ဝါးတဲဘဲဖြစ်သော်လည်း လွတ်လွတ်လပ်လပ် စိတ်ငြိမ်းငြိမ်းချမ်းချမ်းနဲ့ နေလို့ရတယ်။ ကျမတို့ပြောင်းရွေ့ခံရတဲ့နောက်ပိုင်းမှာ ကျမတို့ကို ပေ(၁၀၀)ပတ်လည်ပေးတယ်။ ဒီပေတစ်ရာ ပတ်လည်မှာ အားလုံးမြင်တဲ့အတိုင်းအပေါ်အောက်ခြေတံခြေအိမ်အိမ်ဆောက်ပေးတယ်။ ကျမတို့ ကချင်တွေက နည်းနည်းခက်တယ်။ နွားလည်းဒီမှာဘဲချည်ရတယ်။ ဟိုရွာမှာနေခဲ့တုန်းက ဘာမှ မဟုတ်ရင်လည်း နွားတင်းကုပ်သပ်သပ်၊ ကြက်ခြံသပ်သပ်ရှိခဲ့တယ်။ အဝတ်လှမ်းစဉ် စသည့် ကြည့်ရင်ကမလှပေမယ့် သူ့နေရာနဲ့သူရှိခဲ့တယ်။ ကျမတို့ ဒီမှာပြောင်းရွေ့ခံရတဲ့နောက်ပိုင်းက အဝတ် လှမ်းတာက အစ ခက်ခဲခဲ့တယ်။ ချက်ပြုတ်စားသောက်ဖို့အတွက်ကလည်း သူတို့က အမိုးအဖီတော့ ချပေးပေမယ့် မိုးပြင်းရွာ၊လေပြင်းလာတဲ့အချိန်တွေဆိုရင် သူတို့က လောလောနဲ့ ဆောက်ခဲ့တဲ့ အိမ်ဆိုတော့ မလုံခြုံဘူး၊ မိုးယိုး၊မိုးဖွဲ့ကျပြီး မိုးရေထဲမှာချက်ပြုတ်စားသောက်ရတယ်။ ကျမတို့က မိုးရာသီမှာ ပြောင်းရွေ့ရတယ်။

ကျမတို့အရှေးက အဖွဲ့ တစ်သုပ်က ၅ လ ပိုင်းမှ ပြောင်းရွေ့ရပြီးကျမတို့က ၇ လပိုင်းမှာ ပြောင်းရွေ့ရတော့ ကျမတို့ အတွက် အရမ်းခက်ခဲခဲ့တယ်။ ထင်းတွေလည်းမရှိ၊ အခုလိုမျိုး လျပ်စစ်မီး သွယ်တာတွေလည်းမရှိသေးတော့ ကျမတို့ လျပ်စစ်မီးနဲ့ချက်ဖို့ကလည်း အဆင်မပြေသေး ဖြစ်တယ်။ ထင်းနဲ့ချက်စားရအောင်ဆိုပြန်တော့လည်း ဘယ်နေရာကနေ ထင်းသွားမကောက်တတ်ဘူး။ ထင်းရဖို့ တစ်နေရာမှာ သွားကောက်ရအောင်ဆိုတော့ ဒေသခံတွေကလည်း “ကျမတို့ခြံတွေမှာ နင်တို့ကြိုက်သလိုမဝင်နဲ့ ပိုင်ရှင်ရှိတယ်။ နင်တို့ကြိုက်သလို လာကောက်တာမျိုးမဟုတ်ဘူး” ဆိုပြီးကျမတို့ကို ပြောလာတယ်။ ကျမတို့က ထင်းကောက်မယ့်‌ နေရာကခက်။ ဝင်ထွက်သွားလာဖို့ကလည်း နည်းနည်းခက်တယ်။ ဒေသခံတွေရဲ့နေရာတွေဘဲ ဖြစ်နေတော့ ကျမတို့ အတွက်က ဟင်းသီး၊ ဟင်းရွက်ခူးတာကအစ ရှာစားရတာလည်း ခက်ခဲခဲ့တယ်။ ကျမတို့က ဝယ်ဘဲဝယ်စားရအောင် ဆိုရင်လည်း ငွေကြေးက အများကြီးမရှိဆိုတော့ တောထဲကဘဲရှာစားတတ်တော့ သူတို့ခြံဝန်းထဲက ခူးဖို့ကလည်း ကျမတို့ အတွက်ခက်ပြန်တယ်။ မီးဖိုချောင်ကိစ္စ၊မိသားစုဝမ်ရေးပြဿနာက ကျမတို့အတွက် နံပါတ်တစ် အခက်ခဲဆုံးဖြစ်ခဲ့တယ်။ တစ်ခါတစ်လေ ဟင်းသီး၊ဟင်းရွက် တွေမရ တော့ ငါးစနေ့ (၁ချောင်း၊၂ ချောင်းဘဲပါရင်လည်း)ဘဲဝယ်စားပြီးကျော်လွှားတာတွေလည်းအကြိမ်ရေများခဲ့တယ်။ အရမ်းခက်ခဲ ခဲ့တာကိုပြောချင်ပါတယ်။ အဓိက တောမှာနေရင်လည်းဟင်းသီး၊ဟင်းရွက် ရှာစား စရာမရှိတာက အခက်ခဲဆုံးပါ။ ကျမတို့က လွတ်လွတ်လပ်လပ်ရှားစားလာခဲ့ကြတော့ ဒီလိုအခက်အခဲမှာ စိတ်အနာရလာတယ်။ ပြောင်းရွေ့လာတဲ့နောက်ပိုင်း နေရာလည်း မကျွမ်းကျင်၊ ဝမ်းစာအတွက် ရှာစားဖို့ကခက်၊ငွေကြေးကမတတ်နိုင် ဆိုတော့အရမ်းခက်ခဲ့ခဲ့တယ်။ ဟိုရွာမှာနေခဲ့တုန်းက အမျိုးသမီးကျမတို့တွေက ဖက်ခူးပြီးရောင်း၊ရွှေတူး စသည့်အမျိုးမျိုးလုပ်ကိုင်ပြီးဝင်ငွေရှိခဲ့တယ်။ ဒါပေမယ့်ဒီမှာက ကျမတို့အတွက်အဲ့လိုလုပ်ဖို့က အဆင်မပြေဘူး။

ကျမရဲ့အရင်တုန်းက အလုပ်အကိုင်က လယ်လုပ်စားတယ်။ လယ် က ၁၆ ဧက လုပ်တယ်။ ကျမတို့ရဲ့လယ်ကို အခုတရုတ်တွေက သိမ်းပေးလိုက်တယ်။ သိမ်းပေးလိုက်ပြီး အခြားရွာတစ်ရွာမှာ သူတို့အစားပြန်ပေးတယ်။ ကျမတို့ကို အစားပြန်ပေးတဲ့လယ်က ကျမတို့သွားနိုင်ဖို့ အရမ်းဝေးတာကြောင့် ကျမတို့သွားဖို့ အရမ်းခက်ခဲ့တယ်။ မိုင်နဲ့တိုင်းရင်တော့ကျမ မပြောတတ််ဘူး၊ ၃၊၄ နာရီခန့် လမ်းလျှောက်ရတယ်။ ဆိုင်ကယ်လည်းမပိုင်တာ့ လမ်းလျှောက်ပြီးသွားရတယ်။ ကျမတို့အိမ်သားတွေ၊ အမျိုးသမီးတွေဘဲသွားလာမယ့်ဆိုရင်လည်းခက်ခဲ့တယ်။ တော်တော်လည်း ဝေးသည့် နေရာမှာသူတို့အစားထိုးပြန်ပေးတယ်။ ကျမတို့အဲ့ကိုသွားဖို့ ဆိုင်ကယ်လည်းမရှိ၊စက်ဘီးလည်းမရှိဘူး။ သွားလာဖို့ခက်ခဲ့တော့ ကျမတို့လည်း မလုပ်စားနိုင်တော့ဘူး။ အလုပ်မဖြစ်တော့ အရင်တုန်းက စပါးဂျီးတွေနဲ့နေလာခဲ့ပေမယ့် အခုဒီပြောင်းရွေ့လာတဲ့နောက်ပိုင်း ကျမတို့က စပါးဂျီးဆိုတာ ကိုလည်း မမြင်ရတော့ဘူး ဖြစ်သွားတယ်။ အစပိုင်းက ဆန်ကို သူတို့ တရုတ်တွေထုတ်ပေးတယ်။ လူ(၁)ယောက်ကို ၅ ပြည်စီစီထုတ်ပေးကြတယ်။ နောက်ပိုင်း သူတို့က ဆန်ထုတ် ပေးတာတွေလည်း ပုံမမှန်တော့ဘူး။ ကိုယ်အားသန်ရာ မလိခမြစ်ထဲသွားပြီးရွှေတူးယူကာ ရလာတဲ့ပိုက်ဆံနဲ့ပြန်ဝယ်စား၊ ရွှေရရ၊မရရ အဲ့လိုနည်းနဲ့ဝမ်းစာရေးကိုကျော်ဖြတ်ခဲ့တယ်။ နေ့စားသွားတယ်။ ကျမလည်း၂ကြိမ်၊ သုံးကြိမ်လောက်နေ့စား သွားခဲ့တယ်။

ကျမကလေးတွေကို ကျွေးမွေးရမယ့်ဆိုတော့ လယ်မရှိတော့တာကြောင့် ဆန်ရဖို့ ခက်ခဲလာသည့်အတွက် ဆန်ရဖို့ အဝတ်မချုပ်တတ်ရင်လည်း ငတ်လာတော့ အဝတ်တွေ ချုပ်တတ်ဟန်ဆောင်လာရတယ်။ နင်ချုပ်တာ မလှဘူး၊မသေသပ်ဘူး ပြောရင်လည်း မတတ်နိုင်ဘူး၊ ဘောင်ဘီလောက်ဘဲ ဖြစ်ဖြစ်ချုပ်ပြီးရောင်းစားဖို့လုပ်လာရတယ်။ ကိုယ့်ကိုကိုယ်လည်း အရမ်းမလုံခြုံဘူး၊ ဘာလို့လဲဆိုရင် အခြေခံလောက်နဲ့ဘဲ ကလေးတွေကို ထောက်ပံ့နေရတယ်ဆိုတော့ မချုပ်တတ်ရင်လည်း ချုပ်တတ်ဟန်ဆောင်ပြီးကိုယ့်ကိုလည်း စိတ်ချယုံကြည်မှုမရှိဘူး။ သို့ပေမယ့် ငတ်တာကြောင့် လုပ်ရတယ်။ ဒါကြောင့် စိတ်ထဲမှာ အရမ်းခံစားရတယ်။ ဘာမှမသိရင်လည်းလုပ်စားရမယ်ဆိုတော့ “တစ်ခါတစ်လေ သူများတွေလာပြီးဘာမှလည်းမချုပ်တတ်ဘဲနဲ့ ချုပ်စား၊ ချုပ်စားချင်ရင် ကောင်းကောင်းလည်း သင်ပြီးချုပ်စားပါလား” ဆိုပြီး ခဏခဏအပြောခံခဲ့ရတာလည်းကြုံခဲ့ရတယ်။ တစ်ခါတစ်လေ ကလေးတွေ ကျောင်းတက်ရမယ့်အချိန်ရောက်လာပြီဆိုရင် ဝါးခုတ်နေ့စားဝင်လုပ်ရတယ်။ ဒေသခံတွေက ဝါးခြံတွေရှိတော့ ကျမတို့က အရင်ရွာမှာတုန်းက ဝါးခုတ်ဖူးတော့ ယောက်ျားခုတ်ထွင်းထားတဲ့ဝါးလုံးတွေကို ကျမ က ကူသယ်ပေးနဲ့နေ့စားဝင်လုပ်ကြရတယ်။ ဈေးသိပ်တော့မရဘူး၊ ကျမတို့ပြောင်းရွေ့လာခါစ ၂၀၁၀ခုနစ်က အဲ့ဒီအချိန်က တစ်ချောင်း ၁၅၀၀ ကျပ်လောက်ရတယ်။ သူများခြံထဲက နေ့စားဝင်လုပ်ရင်း တစ်ဖြည်းဖြည်းနဲ့နည်းနည်းစီဝါးလုံးတွေစုပြီး ဝါးဖောင်လုပ်ကာ မြစ်ထဲမျောချပြီး ပြန်ရောင်းစား စသည့်အလုပ်တွေလုပ်ရင်းစားဝတ်နေရေးဖြေရှင်းခဲ့ရတယ်။ ကိုယ်တတ်နိုင်သည့်အလုပ်လုပ်တယ်။ တစ်ခါတစ်လေဈေးလည်းရောင်းတယ်။ သူများဆီကဝယ်ပြီးပြန်ရောင်းတယ်။ ဘယ်ဟာက ရူံးသလဲ၊မြတ်နေသလဲမသိဘူး၊ပိုက်ဆံနည်းနည်းပါးပါးမြင်နေရတော့စိတ်ပျော်တယ်။ မြတ်တော့ မမြတ်ဘူး၊ မြစ်ကြီးနားမြို့က ဘဲဝယ်ပြီးဒီမှာဘဲပြန်ရောင်းတော့ ကားခတွေပေးလိုက်၊ ပြုတ်လိုက် ၊နည်းနည်းလည်း ပြန်ရလိုက်နဲ့လည်နေတယ်။ ကလေးကျောင်းစရိတ်အတွက်၊ကျန်းမာရေးအတွက် ဒီလိုနဲ့ပြဿနာကို  ဖြေရှင်းနေပါတယ်။

ကျမတို့ ဒီပြောင်းလာပြီး အားသာချက်လို့ပြောရမယ့် အချက်က ကလေးတွေကို အတန်းကြီးလာရင် အဝေးကို ပို့စရာမလိုဘူး။ ဟိုမှာနေတုန်းက မူလတန်းအထိဘဲကျောင်းရှိတော့ မိဘတွေမကြိုးစားပေးနိုင်ဘူးဆိုရင် ကလေးတွေရဲ့ပညာရေးက အဲ့ဒီမှာဘဲအဆုံးသတ်ပြီ။ အခုဒီကိုပြောင်းလာပြီးနောက်ပိုင်း မူလတန်းကနေ အလယ်တန်းအဆင့်အထိရှိသည့်ကျောင်းဖွင့်ထားပေးခြင်းကြောင့် ကလေးတွေကိုဒီမှာဘဲပြီး အောင်ထားပေးလို့ ရတယ်။ ဒါပေမယ့်ဒီအလယ်တန်းကနေ ပြောင်းမယ့်ဆိုရင် ကျမတို့က နာလန် မထူနိုင်ဘူး ဖြစ်တယ်။ ကလေးတွေရဲ့ပညာရေးကို ဆက်ပြီးပံ့ပိုးပေးဖို့ဆိုရင် မြို့နဲ့လည်းဝေး၊ ဒီရွာမှာလည်း အတန်ကြီးကလေးတွေမရှိဆိုတော့ ကလေးတွေကလည်းသူတို့ကိုယ့်သူတို့ ကရုစိုက်ဖို့ အဝတ်တွေ မလျော်ယူတတ်သေးဘူး ဆိုတော့ ဒီလိုမျိုးပြဿနာလေးတွေရှိတယ်။ တစ်ချို့ငွေကြေး တတ်နိုင်တဲ့ မိဘတွေက ကလေးတွေကိုတော့ အဆောင်ထားပေးတာ ရှိပေမယ့် တစ်ချို့ကလေးတွေ အဆောင် ထည့်ဖို့လည်းမတတ်နိုင်တော့ဆွေးမျိုးအိမ်မှာနေပြီးခက်ခက်ခဲ့ခဲ့ ကျောင်းတက်ရတယ်။ ဆွေးမျိုးအိမ်မှာ နေရတော့ အလုပ်လုပ်တဲ့အချိန်လည်းလုပ်၊ကျောင်းစာလည်းလုပ်ရဆိုတော့ တစ်ချို့ကလေးတွေက စာ မလိုက်နိုင်တော့ ကျောင်းနားသွားတဲ့ကလေးတွေလည်းရှိတယ်။ ကျမတို့ကလေးတွေကို တော့ အဲ့သလို မဖြစ်အောင် ရရာအလုပ်နဲ့ နည်းနည်းကြိုးစားပြီး အဆောင်ကိုမဖြစ်မနေထည့်ပေးဖြစ်တယ်။ ကလေးတွေကိုလည်း အမေတို့က ဆင်းရဲ့တဲ့အတွက် အသုံးပစ္စည်းတွေချွေတာသုံးဖို့၊ မကြာခဏ မလာတွေ့ နိုင်ကြောင်း ပြောပြထားဖြစ်တယ်။ ကလေးတွေက “အမေ သူများမိဘတွေက ခဏခဏ လာတွေ့တယ်၊ မုန့်တွေလည်းအများကြီး လာပေးကြတယ်။ ဘာလိုအပ်ရင်ဘာကိုင်ခိုင်းတယ်။ ဆိုပြီးပြောပြကြတယ်။ ကျွနိုပ်တို့က အမေ့ကို လွမ်းတာလည်း ရိုးသွားပြီ၊ အမေ့ဘယ်တော့လာမလဲ၊အမေ့ဘယ်တော့လာမလဲ” ဆိုပြီး လမ်းမကြီးဘက်ကိုမျော်မျော်ကြည့်တယ်တဲ့။ ကျမက မလာနိုင်ဘူး။ လမ်းခရီးစရိတ်မတတ်နိုင်တော့ခဏခဏ မသွားကြည့်နိုင်ဘူး။ မုန့်တွေယူသွားပေး ဖို့လည်းအဆင်မပြေဘူး၊ ဒီလိုမျိုးတွေမှာ ကလေးတွေ နားမလည်ဘူး ဆိုရင် မိဘနှင့်သားသမီးကြားမှာ ကွာဝေးလာပြီး သူတို့ကို မချစ်ဘူး၊ရူပ်လို့သူတို့ကို အဆောင် ထည့်ထားတယ် ဆိုပြီး ထင်မြင်လာတယ်။ တစ်ကယ်တော့ မိဘတွေအဆင်မပြေတော့ကလေးတွေကို ပညာရေးမှာ စိတ် အနာရလာ စေတာတွေဖြစ်တယ်။

ကျမတို့ဒီမလိယန်မှာ အလယ်တန်းရှိလာတာက ၃ နှစ်လောက်တော့ရှိပြီ။ အရင်မူလွန် ကျောင်းကနေ အလယ်တန်းထိရှိလာတယ်။အစိုးရကနေဖွင့်ပေးထားတယ်။ ကိုယ့်စရိတ်နဲ့ကိုယ့် တက်ရတယ်။ အရေးကြီး ထူးခြားတဲ့အခြေအနေမှာ တရုတ်တွေက ထူးချွန်တဲ့သူတွေကို ပညာရည်ချွန်ဆု ပေးတာတွေ လုပ်တယ်။ ဟိုဘက်ရွာမှာလည်းကျောင်းရှိတော့ ဒီကို ကျမတို့ ပြောင်းလာတော့ကျောင်းတော့လုပ်ထားပေးတယ်။

ကျမတို့ အရင်ရွာမှာက ဝမ်စားအတွက် လယ် ၁၆ ဧက လုပ်တယ်။ ဝါး (၅၀) ဧက နဲ့အခြား ပျဉ်းကတိုး၊ရေမနေ၊ အသီးအနှံပင်တွေဖြစ်တဲ့ လိမ္မော်သီး၊ကော်ဖီပင် စသည့် တို့ကိုလည်းစိုက်ထားတယ်။ အစိုးရက အစားထိုးနစ်နာကြေးပြန်ပေးတာ ၂ခုရှိတယ်။ နံပါတ် (၁)က လယ် (၄)ဧက ပြန်ပေးတယ်။ သွားလာရတာ ဝေးပြီး ရေမရတော့ ကျမတို့တစ်နှစ်သွားလုပ်ကြည့်တာ စပါး၂ တင်း ထည့်ထားတာ ရိတ်သိမ်းတဲ့အချိန်လည်း ၂ တင်းခွဲဘဲရလာတော့ အလုပ်သမားခနှင့် အချိန်တွေကုန်သွားတာပဲရှိခဲ့တယ်။  နံပါတ်(၂)က ဝါး အစားထိုး ပြန်ပေးတယ်။ ဝါးပင်တစ်အုပ်ကို (ဝါးလုံးအချောင်းဘယ်လောက်ပဲပေါက်ပေါက်) ကျပ် ၃၀၀၀ နှုန်းနဲ့ဈေး ပေးတယ်။

ကျမတို့ ဒီကိုပြောင်းရွေ့လာတုန်းက ဒေသခံတွေနဲ့ ရန်ဖြစ်ခဲ့ရတယ်။ ကျမတို့က ကျမတို့ ပြောင်းချင်လို့ပြောင်းလာကြတာမဟုတ်ဘူး၊ နဂိုကတည်းကိုက စိတ်အနာရောဂါခံစား နေတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုရင် ကိုယ့်ရွာကိုထားခဲ့ပြီး နိုင်သလောက်ပစ္စည်းတွေသယ်လာပေမယ့် အများကြီး ကျန်ခဲ့သေးတယ်။ အိမ်မှာမွေးထားတဲ့ တိရစ္ဆာန်တွေလည်းမသယ်ခဲ့ရဘူး။ သူတို့ကရွေ့ပြောင်းရမယ့် ရက်ကို အကန့်အသတ်လုပ်ထားပေးတော့ ရက်အကန့်အသတ်အတွင်းကျမတို့က ခက်ခက်ခဲခဲနဲ့ရွေ့ပြောင်း လာရတယ်။ ကျမတို့ကိုပြောင်းရွေ့ထားပေးသည့်နေရာက ဒေသခံတွေရဲ့နေရာဘဲဖြစ်တော့ သူတို့က ဘာနစ်နာ ကြေး၊ လျော်ကြေးလည်းမပေးထားသည့်နေရာမှာ အကွက်ချပြီးကျမတို့ကို ပြောင်းခိုင်းထားတော့ ဒီဒေသခံတွေက ကျမတို့ကို မကြည်ဘူး၊ “နင်တို့တွေ သူများရွာ၊နေရာကိုပြောင်းလာပြီး ဒီအတိုင်းလာနေတယ်။ နစ်နာကြေးလည်း နင်တို့ပြောင်းလာပြီးကျွနိုပ်တို့မရဘူး၊ နင်တို့က ကျွနိုပ်တို့နေရာကောင်းတွေကို ဒီအတိုင်း လာနေကြတယ်၊နင်တို့ပြောင်းလာလို့ ကျွနိုပ်တို့အရမ်းခက်ခဲတယ်”ဆိုပြီးသူတို့ပြောတယ်။ ဒါပေမယ့် ကျမတို့ ကလည်းသူတို့ကို ပြောပြတယ်။ “ကျမတို့ပြောင်းလာချင်လို့ ပြောင်းတာမဟုတ်ဘူး၊ ကျမတို့လည်း မပြောင်းချင်ဘူး၊ သို့ပေမယ့်အစိုးရတွေက ပြောင်းရမယ့်ဆိုလို ကျမတို့က မနာခံရင်လည်းမရဘူးဆိုတော့ ကျမတို့လည်းမပြောင်းချင်ဘဲပြောင်းလာရတာဖြစ်တယ်” ဆိုပြီးပြန်ပြောပေါ့။ ၆လ၊ရလ လောက် အချင်းချင်းစကားမပြောကြဘူး။ ဒေသခံတွေရဲ့မြေတွေကိုလည်း ဘက်ဖိုးတွေနဲ့ ကျမတို့နေဖို့ အကုန် တူးပေးလိုက်တော့ ဒေသခံသူတို့ကိုယ်တိုင်တွေထဲကလည်း အမျိုးသမီးတွေ ရူးသွားတာလဲရှိတယ်။

သူတို့ပေးထားတာက ပေ ၁၀၀ ပတ်လည်ဝန်း၊ ခြေတံခြေအိမ် သစ်နဲ့ဆောက်ထားပြီးအဖီချပေးတယ်။ ဧည့်ခန်း ၁ ခန်း၊ အခန်းက ၂ ခန်းပါပေမယ့် ကျမတို့ ကချင်တွေက မိသားစုများတော့မိသားစုများတဲ့သူတွေအတွက်က အဆင်မပြေဘူး။ အိမ်တာပါတယ်။

ပြောင်းရွေ့လာပြီးနောက်ပိုင်း တော်တော်လဲခံစားခဲ့ရတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုရင် ကျမတို့က မိုးတွင်းမှာ ပြောင်းရွေ့ရတယ်။ ဒီကိုပြောင်းလာတော့ ကျမတို့က ကြက်၊ဝက် တွေနဲ့ပြောင်းလာတယ်။ ကျမတို့မိသားစုက ကျွဲအကောင်ရေ ၂၀ (အမ ၁၆ ကောင်ရှိပြီးနှစ်တိုင်းကျွဲကလေးမွေးတယ်) ကျော်ရှိပေမယ့် တစ်ကောင်မှ မဆွဲလာနိုင်ဘူး။ ကျမတို့ အချိန်ယူပြီးခွင့်တောင်းကာ ကျွဲတွေကို ဆွဲခေါ်လာခဲ့ပေမယ့် သူတို့ စားမယ့် စားကျက်မရှိတော့ သူတို့အားလုံး Dawng Pan ရွာကိုဘဲ ပြန်ပြီးပြေးသွားကြတယ်။ နောက်တော့ လုံခြုံရေးယူတဲ့ဂိတ်တွေရှိလာပြီးကျမတို့ ရွာကိုပြန်ဝင်ဖို့ခွင့်မပေးတော့ဘူး။မဝင်ခိုင်းတော့ဘူး။ ခါတိုင်းကလေးတွေကျောင်းထားမယ့်ဆိုရင် ဒီကျွဲတွေကိုရောင်းစားတယ်၊ ဝါးခုတ်ရောင်းတယ်။ ကျမတို့က  ဝါးကို ဧက(၅၀) လောက်စိုက်ထားတယ်။ မြေကြီးမြေဩဇာကောင်းတဲ့အတွက်ဝါးတစ်ဖောင်မှာ အလုံး ၁၀၀၊၂၀၀ ပေါက်တယ်။ ဒါပေမယ့်ကျမတို့ဒီပြောင်းလာနောက် ဝါးခုတ်ရောင်းဖို့လည်း မရှိတော့ဘူး။ ကလေးတွေအတွက် မိန်းမတောင်းပေးဖို့ လုပ်တော့မယ်ဆိုရင်လည်းကျွဲတွေက မရှိတော့ဘူး။ ကလေးတွေက “ကျနော်တို့ ကျွဲတွေဒီလောက်များတာ အမေတို့ဘဲရောင်းစားလိုက်တာလား” ဆိုပြီး စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာမှာ အချင်းချင်းမယုံကြည်မှုတွေရှိလာတယ်။ ကျမတို့မိသားစု လည်ပတ်ဖို့အရမ်းခက်ခဲခဲ့တယ်။

ကျမတို့အိမ်ဘေးနားက တရုတ်မိသားစု ခေါက်ဆွဲရောင်းဖို့ အခုပြောင်းရွေ့ထားတဲ့ အိမ်ခြံထောင့်မှာ လာနေကြ တယ်။ အစက သုံးလနေမယ့်ဆိုပြီး နှစ်ချီကြာသွားတယ်။ သူတို့က ကျမတို့ မိသားစုခက်ခဲနေတာ မြင်သွားတယ်၊ ရေချိုးခန်းသွားရင်လည်း ဆပ်ပြာမတွေ့ရ၊ မီးဖိုချောင်မှာ ဆိုရင်လည်း မီးဖိုချောင်မှာရှိသင့်တဲ့ ပစ္စည်းတွေမတွေ့ရ၊ ရေလည်းလာနေပြီ ဒါပေမယ့် ရေပိုက်ဝယ်ဖို့က ပိုက်ဆံမရှိ။

ကျမက ဆရာကတော်လည်းဖြစ်တော့သူများတွေက “ဆရာကတော် ခြေ၊ လက်ဆေးမယ်နော ဆိုတော့ ကျမ က ရတယ် ဆေးကြပါလို့ပြောတော့ သူတို့ကပြန်မေးတယ်။ ဆရာ ကတော် ဆပ်ပြာဘယ်မှာလဲ မေးတော့ ကျမက ဆပ်ပြာတော့မရှိတော့ဘူးလို့ ပြောတော့ သူတို့က ဒါဆိုရင် ခေါင်းလျော်ရည်ရှိလားတဲ့ ကျမ က ခေါင်းလျော်ရည်လည်းမရှိဘူးလိုပြောလိုက်တယ်။ နောက်တော့ သူတို့က သူများဆီမှာ အတင်းသွားအုပ်တယ်၊ ဆရာတို့အိမ်ဆိုပြီးအဲ့လောက်ဆင်းရင်တာ ဘယ်လိုလုပ်သူများရှေ့မှာ ပုံသက်သေကောင်းဖြစ်မလဲ၊ ဘယ်လိုပုံသက်သေကောင်းပြမလဲ၊ သင်းအုပ်ဆရာတို့မိသားစုက ဆပ်ပြာတောင်းလိမ်းဖို့မရှိဘူး” ဆိုပြီး အတင်းတုတ်တာတွေလည်းခံရတယ်။ ပြောပြချင်တာက စိတ်ဒုက္ခ၊ စိတ််အနာ က အများကြီးခံစားရတယ်။ အသင်းတော်က ဝတ်ပြုဆုတောင်းလည်းလက်ခံဖို့မတတ်နိုင်ဘူးဖြစ်လာတယ်။ သုံးရက် ရပ်ကွက် ဆုတောင်းလည်း ကျမလက်ခံဖို့မတတ်နိုင်ဘူးဖြစ်တယ်။ တစ်ညနေတော့ ကျမ ဆုတောင်း အရမ်းလက်ခံချင်တော့ နေ့စားသွားပြီး ရတဲ့ပိုက်ဆံကို ကြက်ဥအကုန်ဝယ်လိုက်ပြီး ပြုတ်ကျွေးမွေးကာ ဆုတောင်းလက်ခံခဲ့တာလည်းရှိခဲ့တယ်။ စိတ်အနာဖြစ်စရာက အရမ်းများတယ်။ ကလေးတွေကို နောက်နေ့ဘာဝယ်ကျွေးရမလဲ၊ကလေးတွေဖိနပ်ပြတ်သွားရင်ကျမဘာနဲ့ဝယ်ပေးရလဲဆိုပြီးအရမ်းခက်ခဲ့တယ်။ ကလေးတွေက ဟင်းမကောင်းပြီးညှီးရင်လည်းကိုယ့်တတ်နိုင်တာက ဒါဘဲဆိုတော့ ဒီပြောင်းရွေ့မှုကြောင့် မိသားစုမှာ ကလေးတွေနဲ့ မိဘ ကြားက နားလည်မှုကို ထိခိုက်ပြောင်းလဲစေတယ်။ ကလေးတွေကလည်း ရှိတာမပေးသလိုထင်၊ ကျမ ကလည်းတစ်ခါတစ်လေ ဝမ်းနည်းတယ်၊ ကျမတို့အဲ့လောက် ကြိုးစားရင်လည်း အဆင်မပြေ၊ ကလေးတွေကိုလည်း လုံ‌လောက်အောင်မပံ့ပိုးနိုင်ဆိုတော့ ကျမတို့တွေရဲ့ဖိနပ်ဝယ်ဖို့၊ အထဲဘောင်းဘီ ဝယ်ဖို့ တောင့်အနိုင်နိုင်ဆိုတော့စိတ်ထိခိုက်တယ်။

ကျမရင်တွင်းခံစားတာ တစ်ခုက တစ်ခါ ကျမ ကလေးပိုးပြီးအိမ်ကိုဆုတောင်းပါဝင်ဖို့ဆင်းသွားတယ်။  ကျမဦးကြီး(အဖေရဲ့အကို)ရဲ့သတိရခွန်အားယူဆုတောင်းအစီအစဉ်မှာပါဖို့ အိမ်သားတွေက လှလှပပဝတ်စား ထားကြတယ်။ သူတို့က ကျမကို “TingWang နင် အကျီသွားလဲတော့ ဆုတောင်းချိန်ရောက်ပြီးဆိုပြီးပြောတော့ ကျမ က အဒေါ် ကျမလဲပြီးပြီ” လို့ပြန်ပြောလိုက်တယ်။ ကျမဝတ်ထားတဲ့အကျီက ကျမအတွက် တော့ အရမ်းလှပြီ၊တန်ဖိုးလည်းရှိပြီဆိုပြီးဝတ်ထားတယ်။ ဒါပေမယ့် သူတို့ မြင်တာက ညစ်ညစ်ပတ်ပတ်စုတ်စုတ် ပျက်ပျက်ဖြစ်နေတယ် ထင်တယ်။ အကီျလဲဖို့ဘဲပြောနေတော့ ကျမအတွက် က ဒါအကောင်းဆုံး ဟုတ်တယ်။နောက်ထပ်လဲစရာလည်း မရှိတော့ဘူး။ ကျမကို ဆိုးဆုံးမတာတွေ၊ ပြောကျွေးတာတွေ၊ အထင်အမြင်သေး တာတွေလည်းခံခဲ့ရတယ်။ ပြောပြချင်တာက ပြောင်းရွေ့ရပြီးခက်ခဲသွားသည့်အတွက် စိတ်ပိုင်းအနာထိခိုက်ရတာတွေကြုံတွေ့ခဲ့ရတယ်။

ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာက တော့ ကျမတို့ အမျိုးသမီးတွေက မီးယပ်အနာရောဂါပေါ့။ ကျမက လယ်လုပ်ဖို့လည်းမရှိ၊ သူများတွေ့လို မြစ်ကမ်းဘေးနေထိုင်ပေမယ့်ရွှေလည်းမတူးတတ်တော့ ကျမက တောင်ယာလုပ်တယ်၊ တောင်ယာလုပ်တဲ့အချိန် တစ်နေ့ အလုပ်လာလုပ်တဲ့အမျိုးသားတွေအများကြီးရှိတဲ့အချိန် ဓမ္မတာ လာချိန်နဲ့တိုးပြီး တဲထဲဝင်ထိုင်ဖို့က အဆင်မပြေ၊ ဘွတ်ဖိနပ်လည်းမရှိတော့မစီး၊မြေကြီးစိုစိုမှာ ဒီလိုဘဲ အလုပ်လုပ်ပြီးနေဖြစ်လိုက်တယ်။ ပြီးမှ ရပ်နေရင် ဓမ္မတာလာတာ မြင်နေရတော့ တစ်ညနေလုံး ချောင်းထဲသွားပြီး ရေထဲစိမ့်နေလိုက်တယ်။ ညနေပိုင်းသူတို့ပြန်သွားမှ တဲထဲဝင်လာဖြစ်တယ်။ လူက မခံနိုင်တော့ အရမ်းတုန်းပြီးချမ်းဖျားဖျားကာ မေ့မျောသွားခဲ့တယ်။ နောက်မှ ကျမ ယောက်ျားတို့ မီးမွေးအပူပေးပြီး အိမ်ကို သယ်ခေါ်လာကြတယ်။ ၂ လလောက် ကြာသွားတယ်။ ပြောပြချင်တာက အရင်ရွာမှာတုန်းက ဒီလိုမျိုးအချိန်ဆိုရင် လုံလုံခြုံခြုံနေလိုက်လို့ရတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီပြောင်းလာတော့ အရမ်းဝေးတဲ့နေရာမှာ တောင်ယာလုပ်ကိုင်စားသောက်ရတော့ ဒီလိုမျိုးအဖြစ်လည်း ကြုံခဲ့ရတယ်။

ကျမတို့ရွေ့ပြောင်းလာသည့်ဒီနေရာမှာက သုံးရေက ရတဲ့သူတွေရတယ်။ မရတဲ့သူတွေမရဘူး။ ဘာဖြစ်လို့ရလဲဆိုရင် ရေနဲ့နီးတဲ့သူတွေရပြီး ဝေးတဲ့သူတွေက ရေနည်းနည်းမှမရဘူးဖြစ်သွားတယ်။ မရတဲ့သူတွေက မလိခမြစ်ရေကိုခပ်သောက်ကြရတယ်။ ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေဒုက္ခရောက်ရတာက မီးဖိုချောင်မှာ ရေ ရဖို့ မြစ်ရေ အဝေးကြီးရှိသည့်နေရာကိုသွားပြီးရေခပ်ရတယ်။ ကိုယ်မခပ်နိုင်ရင် ကလေးတွေကို ခပ်ခိုင်းရတယ်။ တစ်ချို့က ကော်ပုံးအဝါတွေကိုင်ပြီး ရေရတဲ့အိမ်တွေမှာ ဆိုင်ကယ်ပေါ်ချီပြီးသွားခပ်ယူပြီးချက်ပြုတ်စားရတယ်။ ဒါကြောင့်ရေများများသုံးလို့မရဘူး။ တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရေးအပိုင်း အနေနဲ့ ကလေးတွေကို ဆေးကြောသန့်စင်ဖို့အဆင်မပြေဘူး။ ကလေးတွေသာမက ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေလည်းအဆင်မပြေဘူး၊ အဆုံးစွန် အိမ်တာမှာထည့်ဖို့ရေ အဆင်မပြေတော့ဝမ်းပြဿနာကသူ့အလိုလိုဖြစ်လာတယ်။ ဒါကြောင့်ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေက ဒီပြဿနာတွေကို အများကြီးတွေ့ကြုံခံစားရတယ်။ အမျိုးသမီး ဓမ္မတာလာတာတို့ဆိုရင်လည်း မြစ်ရေထဲအကြာကြီးစိမ်နေဖို့ကအဆင်မပြေ၊သွားများရေတွင်းမှာသွားဖို့ကလည်းအဆင်မပြေ ဆိုတော့ ကျမတို့ပြောင်းလာကတည်းက အခုချိန်ထိဒီပြဿနာကြုံရတာ ကြာပြီ။

သောက်ရေက ဝယ်သောက်ရတယ်။ သုံးရေက သွယ်ပေးတဲ့ရေဖြစ်ပြီးရေကိုမရောက်တော့ဒီအခက်အခဲတွေကြုံရတယ်။ ရေတွင်းလည်းတူးပေမယ့် မအောင်တော့ ရေမရဘူး။ ဒီရွာက မြစ်ဆိပ်ရဲ့ကမ်းပါးပေါ်မှာတည်ထားတော့ ရေတွင်းတူးလည်း မအောင်မြင်ဘူး။ ရပ်ကျေးအဖွဲ့နှင့် နောက်တစ်ဖွဲ့လာတူးပေးတယ်။ ရေတွင်း၁ခုတော့ အောင်မြင်လို့ အားလုံးခပ်သောက်ကြရတယ်။ ရေခက်ခဲလို့ တစ်ချို့အိမ်က ဆုတောင်းလည်းလက်မခံဘူးဖြစ်သွားတယ်။ တတ်နိုင်တဲ့သူတွေက မြို့ကအစားအစာနဲ့လက်ခံကြတယ်။ အခုလက်ရှိအထိရေပြဿနာကကြုံနေရတုန်းပါ။ ရေ မရဖြစ်လာမှာကြောက်လို့ ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေက ဟိုတစ်လောက သစ်ပင်ခုတ်တာတွေ၊ မလိခမြစ်တစ်လျောက်စက်ယန္တရားတွေနဲ့ ရွှေတူးတာတွေ၊ကျမတို့ ရေဝေ၊ ရေပေးတဲ့နေရာတွေမှာ ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေ ကျမတို့အဖွဲ့ကနေ signboard တွေလိုက်ကပ်တယ်။ ရေကြောင့်ဒုက္ခရောက်ရင် ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေအရင်ရောက်တော့ အမျိုးသားတွေသူတို့ မလုပ်လဲ ကျမတို့လုပ်ဖြစ်အောင်လုပ်တယ်။

အစားအသောက်နဲ့ ပတ်သက်ရင် လောလောဆယ် ရပ်ရွာ CF ဆိုပြီးဖွဲ့ကာ ကျမတို့ကို CF မှာ စပါးစိုက်ရိတ်သိမ်းစားခွင့်ပေးထားတယ်။ ကျမတို့ ၅ နှစ်လောက်စပါးရိတ်သိမ်းစားရပြီ။ ဒါပေမယ့် အခုက စပါးမစိုက်စားကြတော့ဘူး၊ ရွှေတူးကြတယ်။ ရွာမှာလူတောင့်သိပ်မရှိတော့ဘူး။ ဘက်ဖိုးတွေနဲ့ ကုပ်ထားတဲ့ နေရာတွေမှာ ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေ၊ကလေးတွေကအစ ရွှေကျင်ဖလား(hkailau) ကိုင်ပြီး ရွှေလိုက်စုကြတယ်။ ကျမတို့နေရာက တောင်တန်းဒေသ ဖြစ်လို့ထင်တယ်၊ တစ်ချို့နေရာတွေက ကျောက်ခဲတွေပေါလို့အသီးအနှံစိုက်စားအဆင်မပြေပေမယ့် တစ်ချို့နေရာတွေက မြေကြီးတွေ ထပ်ထည့်ပြီးအဆင်ပြေအောင်လုပ်ယူပြီး စိုက်စားကြတယ်။ တော်တော်များများက စိုက်စားလို့မရဘူး။ မြို့ပေါ်က ဈေးသည် တွေဈေးလာရောင်းတာကို အားလုံးက လမ်းကစောင့်ပြီး ဝယ်စားရတဲ့ အခြေအနေ ဖြစ်တယ်။ တစ်ချို့ကစိုက်စားလို့ရပေမယ့် ရွှေတူးဘက်ဘဲ အားသန် သွားတော့ ရလာတဲ့ ပိုက်ဆံနဲ့ ဝယ်စားကြ တယ်။

အစိုးရကနေဆေးပေးခန့်တစ်ခုဖွင့်ထားပေးတယ်။ ဆောက်တာက တရုတ်တွေဆောက်ပေးတယ်။ အစိုးရကဖွင့်ထားပေးတယ့်ဆိုပေမယ့် ဆေးထိုးတိုင်းတော့ကျသင့်သလောက်ကိုယ်တိုင်ရှင်းပေးရတယ်။ နာစ့်ဆရာမတစ်ယောက်ရှိတယ်။

ရေ ကြောင်းဒုက္ခရောက်တာ ဆက်ပြောရရင် ကျမတို့ နေမကောင်းဖြစ်ရင် ကျမတို့က ဒီဝိုင်းမော်ဖက် ခြမ်းဖြစ်သည့်အတွက် အရေးပေါ်ဖြစ်လာပြီဆိုရင်စက်လှေနဲ့ကမ်းကူးရသည့်အတွက် မြစ်ရေကြီးပြီဆိုရင်ရေက ကဘားပေါ် ရောက်လာတော့ဟိုဘက်ကမ်းကူးဖို့လည်းကြောက်ရ လူက အသက်ထွက်မယ့်အခြေအနေ စသည့် ဒီလိုမျိုးအခြေအနေတွေလည်းအများကြီးကြုံရတယ်။ ဒီမလိယန်မှာ အလယ်တန်းမဖွင့်သေးတော့ ကျမတို့ အောင်မြင်သာဘက်ခြမ်းကို ကျောင်းသွားတက်ရတယ်။ မနက်၊ညနေ သွားသွားလာလာရှိတော့ ဒီစက်လှေစီးရင် ကလေးတွေက အဆော့မက်တော့ မိဘတွေက စိတ်ပူရပြန်တယ်။ ကျောင်းက ပြန်လာရင်ဆော့၊တစ်ခါတစ်လေ ကျောင်းသွားနောက်ကြရင် စက်လှေမမှီလိုက်တော့ တစ်နေ့ကုန် ဆော့ထားပြီး အိမ်ပြန်လာရင် ကျောင်းကပြန်လာတဲ့အတိုင်းပြန်လာတာတွေလည်းရှိတယ်။ ဒီဘက်ကမ်းကိုကူးလာဖို့ကလည်းမလွယ်ဘူး။ ဆိုင်ကယ်တစ်စီး ၃၀၀၀ ကျပ်၊လူတစ်ယောက် ၂၀၀၀ ကျပ်နဲ့ အနည်းဆုံး၅၀၀၀ ကျပ် အသွားအပြန်ဆိုရင် ၁၀၀၀၀ ကျပ်ကုန်တယ်။

ရွာမှာ အဖြစ်များတဲ့ရောဂါက ယာနာ၊ ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျော နဲ့ ချောင်းဆိုးတာတွေများတယ်။ အမျိုးသမီးတွေက တစ်နေကုန်ကုန်ရေစိမ်ပြီးရွှေးတူးတော့ မီးယပ်ဖြစ်တာများတာတွေ့ရတယ်။ အခုအချိန်က ဌက်ဖျားရောဂါဖြစ်ကြတယ်။

လုံခြုံမှုပိုင်းက မရှိဘူး။ ဒီစစ်အုပ်ချုပ်မှုအောက်မှာ စုဆောင်းရေးဆိုပြီးရောက်လာပြီး ခေါ်သွားကာ စစ်မှုထမ်းရမည့်နေရာကိုမရောက်ဘဲ  အမျိုးသမီးငယ်တွေကို လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက် (မုဒိမ်းကျင့်)တာတွေ ၁မှု၊၂မှုရှိတယ်။အသက်အရွယ်က ၂၀ အောက်နဲ့၂၂အောက်မှာရှိတယ်။ လုပ်တဲ့သူက ဟိုဘက်အဖွဲ့ကလည်းမဟုတ်၊ဒီဘက်အဖွဲ့ကလည်းမဟုတ် ဟိုလိုဒီလိုလို ကြားအမည်ခံပြီး လုပ်တဲ့သူဖြစ်တယ်။မနှစ်က ကျမတို့ရွာက အမျိုးသမီးငယ် (နာမည်ပြောပြပေမယ့် မရေးထားပါ) တစ်ဦး ကို ကျူးလွန်ခဲ့သည့်အဖြစ်အပျက်ဖြစ်ခဲ့တယ်။ ကေအိုင်အေက ဒီသတင်းကိုကြားပြီး ကျူးလွန်သူကို ဖမ်းဆီးစစ်ဆေးကာ အပြစ်ပေးမှုတွေလုပ်ခဲ့တယ်။ KWA အမျိုးသမီးအဖွဲ့နှင့် ကေအိုင်အိုရုံးအုပ်ချုပ်ရေးပိုင်း ပူးပေါင်းပြီးဖြေရှင်းခဲ့တာ ရှိတယ်။

ကျမတို့ အတိုင်းအတာနဲ့ဆိုရင် လုံခြုံမှုရှိသလိုနဲ့နည်းတယ်။ အခုလည်း ကျမတို့ရွာကဘဲ အမျိုးသမီးတစ်ဦး ကျားဖြန့်လက်ချက်မိတယ်။ အမျိုးသမီးအချင်းချင်းခေါ်ခိုင်းပြီး မိဘတွေကို သိန်း(၂၀၀) ကိုင်ပြီးလာခဲ့ပါ ဆိုပြီးခေါ်တယ်။ မပေးနိုင်ရင် ဓာတ်တို့မယ်ပေါ့။ ဒီအမှုကိုလည်းကျမတို့အဖွဲ့တွေ လိုက်ပေးဖြစ်တယ်။ သူတို့(ပွဲစား)ပြောတာက “အမျိုးသမီးသူကိုယ့်တိုင် အိမ်ထောင်ပြုပေးရမယ်၊ မပြုနိုင်ရင် ငွေပေးရမယ်။ မပေးနိုင်ရင်တစ်ခြားအမျိုးသမီးတွေကိုခေါ်ခိုင်းပေးရမယ်၊မခေါ်နိုင်ရင် ဓာတ်တို့ပေးတယ်”လိုပြောတယ်။

မနေ့တစ်နေ့ည ကလည်း ကျမတို့အမျိုးသမီးအဖွဲ့တွေထဲကပဲလိုင်းကနေပြောလာတာရှိတယ်။ “မှန်ပြတောင်က ရပ်ကွက်မှူး က သူ့ရဲ့သူမ ဈေးဝယ်မယ့်ဆိုပြီးခေါ်သွားကာ ဟိုတယ်မှာလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက် (မုဒိမ်းမှုကျူးလွန်)ခဲ့တယ်။ကလေးက ဘာမှမသိဦးလေးဆိုပြီးလိုက်ခဲ့တာ။၁၁ တန်းတက်မယ့်ကလေး”လို့ပြောတယ်။

ကျမတို့အရင်ရွာတုန်းက စည်းလုံးတယ်။ သိပ်အဆင်မပြေသည့်အိမ်မှာ တစ်ခုခုလုပ်မယ်ဆိုရင် အားလုံးပေါင်းပြီးတာဝန်ခွဲဝေယူကာ ကုန်ကျစရာတွေကိုလည်းစုပေါင်းအကုန်အကျခံကြတယ်။ သို့ပေမယ့် ဒီရွာကိုပြောင်းလာရသည့်နောက်ပိုင်း ဒီလိုလုပ်ပေးဖို့ ကျမတို့မှာ အခံမရှိတော့ ကုန်ကျစရာရှိလာရင် ဒီမိသားစုအိမ်ရှင်တွေကဘဲအဓိက အားလုံးတာဝန်ယူရသလိုဖြစ်သွားတယ်။ ဥပမာ အမျိုးသမီးတစ်ဦးကို လက်ထပ်ဖို့၊ အမျိုးသားတစ်ဦးမင်္ဂလာဆောင် လက်ထပ်ယူဖို့ဆိုရင် အစွမ်းကုန် ကြိုးစားရသလို ဖြစ်တယ်။ မင်္ဂလာဆောင်ဖို့ တင်တောင်းငွေမတတ်ဘူးဆိုရင် အိမ်ထောင်ပြုဖို့ကလည်း အဆင်မပြေလာတော့ဘူး။ အဆင်မပြေဖြစ်တော့ စိတ်ညစ်၊စိတ်ညစ်တော့ မူးယစ်ဆေးဝါးသုံးတဲ့ ဘက် ရောက်သွားကြ တယ်။ မိဘလည်းကြိုးစားပြီးအဆင်မပြေ၊ သူ့ကိုယ်တိုင်လည်း ကြိုးစားသည့်ကြားက အဆင်မပြေဖြစ်တော့ စိတ်မပျော်ရင် သူ့နဲ့သူ့ ရောက်သွားတာတွေရှိတယ်။

အမျိုးသမီးတွေဆိုလည်းရိုးရာဓလေ့တွေကို မသိလာတဲ့သူတွေများလာတယ်။ ရိုးရာဓလေ့ပွဲတွေဆိုရင်လည်း သူတို့နှင့်မဆိုင်သလိုတွေ့ရတယ်။ အဝတ်အစားဝတ်တာကအစ အခုခေတ် ခေတ်အလိုက်ဘဲ ဝတ်စား လာကြတယ်၊ကိုယ့်ရဲ့ရိုးရာဝတ်စုံတွေကိုအဝတ်နည်းလာကြတယ်။ အရင်တုန်းကဆိုရင် ရိုးရာဝတ်စုံလေးတွေနဲ့ ဝတ်ဆင်တာရှိသလို၊  ရိုးရာထမိန်လေးနဲ့ အကျီ အဖြူလေး တွဲပြီး သပ်သပ်ရပ်ရပ်လေးဝတ်ဆင်ကြတယ်။ ဒီပြောင်းလာပြီးနောက်ပိုင်း အခြားဦးစားပေးရမည့် အရာတွေ များလာတော့ ရိုးရာဝတ်စုံတွေမဆို ၊ချည်နဲ့ယက်တဲ့ကျမတို့ရဲ့ဝတ်စုံတွေက ဈေးကြီးနေတော့ မဝယ်ဝတ်နိုင်တော့ဘူး။ ဒီလိုမျိုးပြောင်းလဲလာတာ တွေ တွေ့လာရတယ်။

အရင်တုန်းက ရိုးရာဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့နေရာတွေမှာက အမျိုးသမီးတွေကိုမပါဝင်ခိုင်းဘူး။ဒါပေမယ့် ကျမတို့လည်းအမျိုးသမီး၊အမျိုးသားအမြင်မတူဘူး၊အားလုံးပေါင်းလုပ်မှပြည့်စုံတာဖြစ်သည့်အတွက်ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေကိုလည်းအုပ်ချုပ်ရေးပိုင်း၊ရိုးရာဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အပိုင်း၊ရပ်ရွာမှာပါမက အသင်းတော်မှာ ဘဲဖြစ်ဖြစ် ကျမတို့ကိုရောပြီးပါဝင်ခွင့်ပေးရင် ပြည့်စုံတဲ့ဘက်ရောက်မယ်ဆိုပြီး ပြောဖန်များလာတော့ အခုဆိုရင် ကျမတို့ကို အမျိုးသမီး၊အမျိုးသားလက်ထပ်ထိမ်းမြှားဖို့ တင်တောင်းတာတို့၊ ရိုးရာဓလေ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ချတဲ့နေရာတွေမှာကျမတို့အမျိုးသမီးတွေကိုအနည်းငယ်ပါဝင်ခွင့်ပေးလာကြတယ်။ ရိုးရာ ဓလေ့ပစ္စည်းဝယ်စရာရှိရင်လည်း အမျိုးသမီးတွေဝယ်တတ်တယ်ဆိုပြီးတာဝန်ပေးတတ်လာပြီ။ ရပ်ရွာ အတွက် ဆုံးဖြတ်ချက်ချသည့် နေရာတွေမှာလည်း ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေကို အရှေ့ပိုင်းတုန်းက ယုံကြည်မှုမရှိကြဘူး။ ဒါပေမယ့် ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေရဲ့ကြိုးစားမှု ၊တစ်ချို့ရပ်ရွာကိစ္စတွေမှာ သူတို့ရပ်မိရပ်ဖတွေ မဖြေရှင်းနိုင်သည့် ပြဿနာတွေမှာ အမျိုးသမီးထုတွေရဲ့ ကြိုးစားအားထုတ်ပါဝင်ပြောဆိုမှု အားကောင်းလာတာကြောင့် ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေကိုဆုံးဖြတ်ချက်ချသည့်နေရာတွေမှာ ပါဝင်လာဖို့ ဖိတ်ခေါ်တာတွေ ရှိလာတယ်။

ကျမကိုယ်တိုင်လည်းအချက်အလက်တွေ စုစည်းပြီးမားမားမတ်မတ်ရပ်တည် ပါဝင် ပြောဆိုခဲ့တာကြောင့်အသိအမှတ်ပြုမှုတွေရလာတယ်။ မသိရင်လည်း တုန်တုန်နဲ့ လူအများရှေ့မှာ ပြောဆိုနိုင်တာ တွေရှိလာတော့ ထွေအုပ်ရုံးက သူတွေလည်းနားလည်လာပြီး လက်ခံလာတယ်။ ရပ်ရွာမှာအခုက အမျိုးသမီးတွေက အရင်တုန်းကနဲ့မတူတော့ဘူး။ “မဟုတ်မမှန်ဖြစ်လာရင်တော့ မားမားမတ်မတ်ရပ်တည် ပြောဆို လာနိုင် ကြပြီး”ဆိုပြီး အခုပြောရေးဆိုရေးနေရာမှာ အမျိုးသမီးသမီးကို အသိအမှတ်ပြု ထည့်သွင်းလာကြတယ်။ လွန်ခဲ့သည့်ရက်တွေကလည်း ရပ်ရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရွေးဖို့လုပ်သည့် အချိန်မှာလည်း ကျမတို့အမျိုးသမီးတွေကို တိုင်ပင်တာတွေ၊မပျက်မကွက်ပါဝင်ဖို့ ကော်မတီအဖွဲ့ဝင်တွေ ကိုယ်တိုင် အားပေးတာတွေ လုပ်လာတာ တွေရှိလာတယ်။ အသိအမှတ်ပြုမှုတွေ ရရှိလာတယ်။ ထွေအုပ်ရုံးမှာရှိသည့် မြန်မာ့အမျိုးသမီးအဖွဲ့က အမျိုးသမီးတွေနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ ရင်းနှီးမှုတည်ဆောက်ယူ၊ အကြံဥာဏ်တောင်းတာတွေလုပ်ကာ ပူးပေါင်းဖြေရှင်းတာတွေလုပ်ဆောင်လာနိုင်ခဲ့တယ်။

ဒီကိုပြောင်းရွေ့လာပြီးနောက် အစပိုင်းတွေမှာ ကျမတို့ ပြောဆိုတာတွေကို အရေးယူအသိအမှတ်မပြုဘူး။ ဘာဖြစ်လိုလဲဆိုရင် ကျမတို့ကိုယ်တိုင်နဲ့ကျမတို့အဖွဲ့ထဲမှာကိုက စည်းလုံးမှုအားနည်းနေတယ်။ ကျမတို့က ပြောင်းရွေ့လာသည့်အတွက်အခက်အခဲရှိပေမယ့်စည်းလုံးဖို့လိုတယ်ဆိုပြီးပြန်လည်မွမ်းမံပြုပြင်တည်ဆောက်ယူတယ်။ တစ်ချို့သူတွေက ကျမတို့ကိုငယ်နိုင်ဆိုပြီးအထင်မြင်သေးပြောဆိုတာတွေကြုံရတယ်။ ကျမတို့က စုပေါင်းရံပုံငွေမရှိတော့ တစ်ခုခုလုပ်မယ်ဆိုရင် တစ်ယောက်ချင်းစီက သတ်မှတ်ငွေကြေးထည့်ဝင်ကာ အစည်းအဝေးတွေလုပ်၊ အချင်းချင်းအမြင်တွေဖွင့်ယူကြခဲ့ကြရတယ်။ အမြင်ဖွင့်တာတွေမလုပ်ရင်လည်း အချင်းချင်းပြောဆိုဆက်ဆံဖို့အခက်အခဲရှိတယ်။ အားလုံးနားလည်မှုတွေတူညီနေရင် လူအများရှေ့ ပြောဆိုရမယ်ဆိုရင်လည်းပြောဆိုလာနိုင်မယ်။ အခြားအဖွဲ့အစည်းတွေ ကျမတို့အဖွဲ့ကို ဖိတ်ခေါ်ရင် သွားဖို့ စရိတ်တွေမရှိတော့ ကျမတို့က ရံပုံငွေရဖို့ တနိုင်တပိုင် ဟင်းချက်ရောင်းတောတွေလုပ်သည့်ပေါ် အထင်အမြင် သေးတာတွေ ခံခဲ့ရတယ်။ ဒါပေမယ့် ကျမတို့ရည်ရွယ်ချက်က အသိအမြင် ပွင့်လာအောင် ဖြစ်သည့်အတွက် ကြံကြံခိုင် ကျော်ဖြတ်နိုင်ခဲ့တယ်။

“အမျိုသမီးတွေဘယ်လောက်အော်အော်ဘာမှဖြစ်လာမှာမဟုတ်ဘူး” ဆိုပြီးနှိမ့်ချပြောဆိုတာတွေကြုံရတယ်။ အခုကျမတို့ မြေနေရာတွေမှာ ရွှေတူးစားပြီးကုန်လာသည့်အတွက် ကျမတို့အမျိုးသမီးအဖွဲ့တွေက စုပေါင်းပြီး ဝိုင်းဝန်းကာကွယ်ကြတယ်။ ဒီလိုတူးလိုမရဘူး၊မြေတွေပြိုလာရင် ကျမတို့ရွာကကမ်းပါးပေါ်မှာတည်ထားသည့် အလျောက် ပြိုလာနိုင်တယ် ဆိုပြီး ကာကွယ်ပြောဆိုမှုလုပ်ခဲ့တယ်။ ဒါပေမယ့် ရွာထဲက မသိနားမလည်သည့် အမျိုးသားတွေက ကျမတို့ကို စိတ်အနှောက်အယှက်ပေးကြတယ်။ “နင်တို့အမျိုးသမီးတွေ ဘယ်လောက်ထိ တောင့်ခံနိုင်မလဲ၊ ကျနော်တို့ ဘက်ဖိုးနဲ့ကုတ်ပေးမယ်”ဆိုပြီး စိန်ခေါ်တာတွေရှိခဲ့တယ်။ ကျမတို့လည်း ကျမတို့ ရပ်ရွာကိုချစ်သည့်အတွက် ကာကွယ်ပြောဆိုတာတွေလုပ်ပြီးဆိုရင် စိန်ခေါ်မှုက များတယ်။

အပေါ်မှာပြောခဲ့သလိုဘဲကျမတို့ အမျိုးသမီးတွေကို ရပ်ရွာကိစ္စဆုံးဖြတ်ချက်ချသည့်နေရာတွေမှာ အသိအမှတ်ပြုပါဝင်ဖို့ဖိတ်ခေါ်မှုတွေရှိလာတယ်။ မဖြစ်မနေပါဝင်ရမည့်ဆိုပြီးတော့အခုကဖြစ်လာတယ်။

အခက်အခဲပြဿနာကို ဖြေရှင်းကျော်ဖြတ်တဲ့အခါ ကျမတို့အချင်းချင်း အားပေးပံ့ပိုးတာတွေ အများကြီး လုပ်ဖြစ်တယ်။ တစ်ချို့သူတွေကို ကျမကိုပြောတယ် “ဆရာမကို ယုံကြည်တယ်နော၊ဆရာမလုပ်နိုင်မှာပါ။ အခုဒီလိုပြောဆိုတယ်ဆိုတာက ကျမတို့အားလုံးပေါင်းပြီးပြောတာဖြစ်သည့်အတွက် မှားရင်တော့အမှား နည်းမယ်။ ဒါကြောင့် မကြောက်နဲ့ ကျမတို့နောက်မှာ ဆုတောင်းပေးတယ်”ဆိုပြီး ပြောတာတွေ လက်ခံရရှိသလို၊ အချို့က “ဘာမှမဖြစ်ဘူး၊ကောင်းရာကောင်းကြောင်းအတွက် ပြောတာ ဖြစ်သည့်အတွက် စိတ်မပူနဲ့”ဆိုပြီးအားပေးတာတွေလည်းရှိတယ်။ သို့ပေမယ့် တစ်ကယ် ကျမကိုယ်တိုင် တစ်ခါမှမတွေ့ဖူးသည့် လူအများရှေ့မှာပြောမယ်ဆိုရင် ရင်တုန်တာတွေဖြစ်ချင်သလိုဖြစ်တယ်။ နောက်မှ ဒီပြဿနာလွန်သွားပြီးသည့် နောက်တော့ ပျော်သလိုတော့ခံစားရတယ်။ ဒါပေမယ့် ကျမတို့အမျိုးသမီးအဖွဲ့တွေ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းဖို့ဆိုရင် အတွင်းမှာ အစည်းအဝေးက အကြိမ်ပေါင်းများစွာထိုင်ရတယ်။ ပြဿနာတစ်ခု ဆိုရင် ကျမတို့ ၁၃ ကြိမ်တောင့် အစည်းအဝေးထိုင်ခဲ့ရတယ်။ ၁၃ ကြိမ်ထိုင်ပြီးသည့်နောက်မှာမှ ကျမတို့ပြည့်စုံသွားပြီး ကျမတို့ ရပ်ရွာကိစ္စတွေကို တည့်မတ်ယူနိုင်ခဲ့တာတွေရှိခဲ့တယ်။ ဒါကြောင့်ဒီအားပေးပံ့ပိုးသည့်နေရာမှာ အမျိုးသမီးတွေသာမက အချို့ရပ်မိရပ်ဖ အမျိုးသားတွေလည်း ပါဝင်အားပေးတာတွေကြုံရတယ်။ ယုံကြည်ပေးတာတွေကြုံတွေ့ရတယ်။ တစ်ချို့ကတော့ စိတ်မဝင်စားဘူး။ နင်တို့လုပ်ချင်တာလုပ် ဆိုပြီးစိတ်မဝင်စားတာတွေရှိသလို၊ ပြောင်းပြန်နောက်ကွယ်က ဝေဖန်သည့်အဖွဲ့ကလည်းသပ်သပ်ကိုရှိတယ်။

ကျမတို့အဖွဲ့မှာ Wunpawng အမျိုးသမီးလူမျိုးစုံပါဝင်တယ်။ တစ်ခြားလူမျိုးအမျိုးသမီးတွေက ဖိတ်ခေါ်ရင်လာပါဝင်ကြတယ်။ နားမလည်ရင်လည်းဘာသာပြန်ပေးတယ်။

ကျမကို ကျမ မြင်တာက ကျမမှာ အရည်အချင်းမရှိဘူး။ ဒါကြောင့်မြစ်ဆုံဆည် အရေးကြောင့် သပိတ်မှောက်ဿည့်အချိန် သံလွင် ကယားပြည်နယ်မှာ ပေါ်လာတုန်းကလည်း ကချင်ပြည်နယ် ကိုယ်စားပြု အနေနဲ့စကားပြောရသည့်အခါ မှတ်မှတ်ရရ သတိထားမိတာ က ခေါင်းနဖူးရှေ့မှာ ဆံပင်ဖြူ တစ်ပင်ပေါက်တယ်။ ကျမအနေနဲ့ ဖြေရှင်းရမည့်ပြဿနာ စိတ်ညစ်စရာတစ်စုံတစ်ခုပေါ်လာပြီဆိုရင် အမြဲတမ်း နဖူးရှေ့မှာ ဆံပင်ဖြူတစ်ပင်ပေါက်လာတတ်တယ်။ သို့ပေမယ့် ကျမဆုတောင်းတယ်။ “ကျမမှာအရည်အချင်းစွမ်းအားမရှိဘူး၊သို့ပေမယ့်ဘုရားပေးတဲ့အစွမ်းနဲ့ကျမလုပ်မယ်”ဆိုပြီး ကျမအားယူ တယ်။ မှားတာဖြစ်ပါစေ၊မှန်တာဖြစ်ပါစေ၊ ကျမဒီလောက်နဲ့ပြောမယ်ဆိုပြီး စိတ် ဆုံးဖြတ် ထားတာဖြစ်သည့်အတွက် လူအများရှေ့မှာ ကျမပြောနိုင်အောင်ပြောမယ်ပေါ့။ပြောပြီးသွားရင်တော့ အချိန်တိုအတွင်းလိုရင်းရောက်အောင် မပြောနိုင်ခဲ့တာတွေအတွက် မကြေနပ်တာတွေတော့ရှိခဲ့တယ်။ တစ်ခါတစ်လေတော့ ဘာဘဲဖြစ်ဖြစ် ကျမပြောတောတွေကို သူများတွေ တစ်ခွန်းဖြစ်ဖြစ်ကြားသွားမှာဘဲဆို ပြီး ကျမကိုယ့်ကျမ ဖြေသိမ့်ပြီးဝမ်းသာဖြစ်တယ်။ မှားတယ်ဆိုတာလည်း ကိုယ့်ဘဲသိတာ”ဆိုပြီး အားတင်းဖြတ်ကျော်ဖြစ်တယ်။

ကျမအနေနဲ့စိုးရိမ်ပေးတာက အခုက နေရာမြေတွေလည်းကုန်လာပြီး၊ မြစ်၊ချောင်းအင်းအိုင်တွေလည်း ကောင်းတယ်ဆိုတာမရှိတော့ဘူး။ ဆည်ပြန်ဆောက်မယ် ဆိုရင် ကလေးတွေအတွက် နံပါတ် ၁) က နေထိုင်မယ့် နေရာ၊ ၂)က အသုံးပြုမယ့်ပစ္စည်း၊အစားအသောက်တွေအတွက် ကျမက စိုးရိမ်ပေးတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုရင် အခုက အစားအသောက်တွေက readymade စားတာတွေများလာတယ်ဆိုတော့ ရောဂါက ကိုယ့်ဆီမှာမြေကြီးမရှိတော့ organic စိုက်စားမှုမရှိတော့ဘူး။ ဆိုင်ကသူများ အသင့်လုပ်ထားတဲ့ အစားအသောက်တွေဘဲဝယ်စားရတော့ အခုအချိန်မှာ သူတို့တွေပညာရေးအရမ်းကြိုးစားထားပေမယ့် အသက်ရှည်နေရမလား?၊ သူတို့ ပညာဘယ်လောက်ဘဲကြိုးစားကြိုးစား သူတို့စားသုံးသည့်အစားအစာ၊ အသုံးအဆောင်တွေက မကောင်းလာနေတော့ဘူးဆိုတော့ ဒီအချက်က ကျမအတော်လေးစိုးရိမ်တယ်။ တတ်ထားတဲ့ပညာတွေလည်း အလကားဖြစ်သွားမှာစိုးရိမ်တယ်။  ဒါကြောင့် ကလေးတွေရဲ့အနာဂတ် ရှေးရေးကိုဖြစ်ခိုင်းစေချင်တာက “ကိုယ့်ကိုကိုယ် အသိစိတ်ဓာတ်ရှိပြီး ဘုရားသခင်က အားလုံးကို ဖန်ဆင်းထားပေးတယ်။ သို့ပေမယ့် ဒီအရာကမကောင်းဘူး၊ဒီအချက်က ကောင်းတဲ့ဆိုပြီး အစားအစာကို ရွေးစား၊ကိုယ့်ရဲ့မြေတွေကိုကာကွယ်တတ်မှ ကိုယ့်ရဲ့အသက်ရှင်သန်ရာ နေထိုင်လုပ်ကိုင် စားသောက်ရာမှာ ပိုပြီးအသိကြွယ်ကောင်းမွန်လာမယ်။”

ကျမတို့နိုင်ငံနေရာအနှံမှာနေထိုင်ကြသည့်အမျိုးသမီးတွေကိုပြောချင်တာက ဒီကျမတို့လို့ အသိပညာ မကြွယ်သေး သည့် နယ်စွန်းနယ်ဖျားတွေမှာ နေထိုင်ကြတဲ့အမျိုးသမီးတွေကို တစ်ချို့ အသိပညာကြွယ်ပြီး နိုင်ငံတကာမှာနေထိုင်ကြသည့်အမျိုးသမီးတွေမှ (local community )ရပ်ရွာ ပတ်ဝန်းကျင်အတွက် ကြိုးစားချင်ပြီး အသိပညာနည်းနေသေးသည့် အရည်အချင်းမပြည့်စုံသေးတာတွေ အများကြီး ရှိသေးသည့်အတွက် ဒီအမျိုးသမီးတွေကို အသိပညာ သာမက လက်တွေ့တွင်လည်း ကရုစိုက်မှု လုပ်ဆောင်ပေးကာ သူတို့အနေနဲ့လက်တွဲခေါ်ပေးရင် ကောင်းမယ်။ တစ်ချို့သူတွေက ၁၀ တန်းအောင်ပြီး ကလေးတွဲလောင်းနဲ့နေနေကြတာတွေရှိတယ်။ တစ်ကယ်တမ်းဆိုရင် သူတို့ကို ကျမတို့တွေ ကောင်းကောင်းပညာပေးပံ့ပိုးပေးသွားနိုင်ခဲ့ရင် ကျမတို့အတွက် အားဖြစ်လာမယ်။ တစ်ချို့က ၁၀ တန်း မအောင်မြင်ပေမယ့် အလယ်တန်းအဆင့်မှာ အရည်အချင်းရှိသည့်သူတွေရှိတယ်။ သူတို့ကို ရပ်ရွာအတွက်၊ သူတို့မိသားစုအတွက်၊သူတို့ကိုယ်တိုင်အတွက် တိုးတက်အောင်ဘယ်လိုလုပ်ဆောင်ပေးမလဲ။ သူတို့တွေကို အသိပညာအမြင်ရှိနှင့်ပြီးသားအမျိုးသမီးတွေက လက်တွဲခေါ်ပံ့ပိုးပေးနိုင်ရင် ကောင်းတယ် (အသိပညာအပိုင်း၊ငွေရေးကြေရေးအပိုင်းတွေ)”လို့မြင်ပါတယ်။ သူတို့တွေရဲ့ အရည်အချင်းမြင့်လာအောင် လုပ်ဆောင်ပေးတာတွေ၊ ချိတ်ဆက်လုပ်ငန်းကိုင်ငန်း လုပ်ဆောင်တာတွေ လုပ်ပေးစေချင်တယ်။

အခုအချိန်က “ကျမတို့နိုင်ငံမှာ နိုင်ငံရေးမကောင်းတာလူတိုင်းအသိဘဲဖြစ်တယ်။ ဒီလိုအချိန်မှာ အားလုံးတိုင်း၊မိသားစုတိုင်းမှာ ကလေး၊လူကြီး၊သက်ကြီးရွယ်အိုတွေအပါ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအနာက သူ့နဲ့သူ့ရှိမှဘဲ၊အားလုံးမှာရှိပြီးဖြစ်တယ်။ ခံစားချက်အပြည့်ရှိတယ်။ တစ်ချို့သူတွေက အမြဲတမ်း ကြောက်နေတယ်။ နည်းနည်းလေးအသံမြည်တာနဲ့ကြောက်တယ်။ တစ်ချို့တွေက အခုလောလောဆယ် ငိုနေတာတွေရှိတယ်။ တစ်ချို့ကခက်ခဲလွန်းသွားသည့်အတွက် ရူးသွားတာတွေရှိတယ်။ ဒါကြောင့် မိသားစုတစ်စု နေကောင်းကျန်းမာဖို့ စည်းလုံးညီညွှတ်ဖို့ဆိုရင် နံပါတ် ၁) က ဘုရားသခင်ဖြစ်တယ်။ နံပါတ် ၂)က ကျမတို့ အသိပညာရှိတဲ့သူတွေ ဘယ်သူမဆို (chyechyang sai ni gadai nnga) နည်းလမ်းရှာပြီး မိသားစုတစ်စု အဓိက အခုချိန်ပိုခက်တာက စီးပွားရေးဖြစ်သည့်အတွက် မိသားစုစားဝတ်နေရေးဖူလုံဖို့ စီးပွားရေးနည်းပညာတွေ၊ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာအသိပညာပေးတာတွေ ရှိမည်ဆိုရင် ဒီမိသားစုတွေက တကွဲတပြားတော့မဖြစ်တော့ဘူး။ပြည့်ပြည့်စုံစုံနဲ့မိသားစုတစ်ခုလိုနေထိုင်နိုင်မယ်လို့” ကျမတော့မြင်မိတယ်။

ပြောင်းလဲစေချင်သည့်အရာက အခုအချိန် အားလုံးက ကိုယ့်ကိုကိုယ်တောင်အနိုင်နိုင် ရပ်တည်နေရသည့် အချိန်မှာ ကျမတို့ရဲ့စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာတွေကိုအနည်းငယ် သည်းခံလို့ရသည့်နေရာတွေမှာ သည်းခံ၊ သည်းမခံ နိုင်ဘူး ဆိုရင်လည်း ကိုယ့်ရဲ့စိတ်ကို နားလည်ပေးတာတွေ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်တွင်းမှာ ပြောင်းလဲမယ်ဆိုရင် ပြဿနာနည်းမယ်လိုထင်တယ်။

Women’s Storytelling From Myitsone Dam Project Effected Area

Nick Name –Ah Win, Age – 49 years old

To be honest, many people used to talk about Myitsone, but I never fully understood its significance. I only knew it as a place that people valued and spoke highly of from afar. However, after I got married, I moved to the Myitsone area and settled there. Living there helped me understand its true importance and meaning.

As much as I can, I serve as the Secretary of the Myitsone women’s Group, an organization that brings together women from 15 villages around the Myitsone area. Women from villages on both the Waingmaw and Myitkyina sides have united through this network to work collectively and support one another.

At present, I work to protect the rivers, streams, and lakes in our communities from environmental destruction and unsustainable activities. I also support young women and pregnant women who face sexual violence, discrimination, and social stigma. Much of my work involves standing alongside those who are vulnerable, marginalized, or overlooked, and advocating for their rights and well-being.

Our organization is formally structured with an Executive Committee (EC), and I have been serving as the Secretary for about four to five years. Although the organization was established in 2018, we began operating more effectively in 2020, when our committees became more organized and active.

We have five Executive Committee members and approximately eight office staff. Together with two additional members, our organization currently operates with a team of around fifteen people. The women’s group represents 15 villages: Tanghpre, Chyinghkrang, Dumgang, Lumga Zup, Myitsone, Hkang Bu, Mali Yang, Hkan Yang, Nam Hkawng, Nawng Hkring, Npawn Hanggau, Lapan, Taewe, Ubyit, and Gwi Htu.

I originally lived in Hkaung Mawfawng. After getting married, I settled in Dawng Pan Village, located downstream of the Myitsone area. In 2010, we were relocated from Dawng Pan Village to Mali Yang Village, which was formerly known as Dinghku Zup Village. After the relocation, the village became known as Mali Yang, and that is the name we have used ever since.

I have never measured the exact distance, but I believe Mali Yang Village is about five to seven miles from Dawng Pan Village. It takes around two hours to walk between the two villages. Mali Yang Village is located about five miles from Myitsone on the Waingmaw side. Around 85 households were relocated there. In Aung Myin Thar, the number of relocated households was much larger, reaching approximately 500 households.

After we were relocated, life became much more difficult for me and for many other women. Before the relocation, we could move around freely in our village and go wherever we needed. Our compounds were spacious, and we had enough room to live comfortably. Even though our homes were simple bamboo houses, we felt at peace and had the freedom to manage our daily lives in our own way.

After the relocation, each family was given only a 100-foot plot of land. Houses were built very close together, with little space between them. For us Kachin people, this was a major adjustment. In our former village, we had separate areas for cattle, chicken coops, and household activities. Everything had its proper place. After relocating, even simple things like hanging clothes to dry became difficult because of the limited space.

Cooking and household work also became more challenging. Although shelters were provided, the houses were built quickly and were not strong enough to withstand heavy rain and strong winds. During storms, rainwater leaked through the roofs, and sometimes we had to cook in wet conditions. We were relocated during the rainy season, which made the situation even harder. Some families moved in May, while my group was relocated in July, when the rains were at their peak.

At that time, there was no reliable electricity, and we still depended on firewood for cooking. However, we did not know where to collect firewood in the new area. Whenever we tried to gather wood, local residents would tell us that the land belonged to someone and that we could not enter or collect resources freely. As newcomers, we found it difficult to move around and access natural resources because most of the surrounding land was privately owned by local residents.

Finding food became another major challenge. We were used to gathering vegetables, herbs, and other food from nearby forests and fields. After relocation, this was no longer possible. We did not have enough money to buy food regularly, but we also could not freely gather vegetables from other people’s land. Managing the kitchen and providing food for our families became one of the greatest burdens we faced as women.

There were many times when we could not find vegetables and had to survive on just one or two small fish for a meal. Life was extremely difficult. The hardest part was no longer having easy access to food from the forest. We had always relied on the natural environment for our livelihoods, so losing that freedom caused a great deal of emotional stress and hardship.

After relocating, we were unfamiliar with the new area, struggled to find food, and lacked sufficient income. Before relocation, women in our village could earn money by collecting forest products, mining for gold, and engaging in other small-scale livelihood activities. In the relocation site, however, those opportunities were no longer available to us, making it much harder to support our families.

Before the relocation, farming was my main livelihood. I cultivated about 16 acres of paddy land. Later, our farmland was taken over as part of the project, and we were given replacement land in another village. However, the replacement land was located very far away, making it extremely difficult for us to access. I do not know the exact distance, but it took about three to four hours to walk there. We did not own motorcycles or bicycles, so we had no choice but to travel on foot. This was especially difficult for women and families.

Because the replacement land was so far away, we eventually could not continue farming it. Before relocation, we had plenty of rice from our own fields. After relocation, however, we rarely saw large rice harvests anymore. At first, the Chinese company provided rice assistance. Each person received about five pyi of rice. Later, the rice distributions became irregular and eventually stopped.

To survive, we relied on whatever opportunities we could find. Some of us went to the Mali Hka River to pan for gold and used whatever income we earned to buy food. Whether we found gold or not, we had to keep trying because we needed to feed our families. We also worked as daily wage laborers whenever work was available. I myself worked as a daily laborer several times.

As a mother, I had to find ways to support my children. Since I no longer had farmland, obtaining enough rice became difficult. Out of necessity, I started sewing clothes even though I had never received proper training. People often criticized my work, saying that my sewing was not neat or professional. Still, I had no choice. I began sewing simple items such as trousers to earn a little income.

At times, I felt insecure and lacked confidence because I was doing work that I had never learned properly. Yet I had to continue because my children depended on me. Some people would say, “If you want to earn a living through sewing, you should first learn how to do it properly.” Hearing such comments was painful, but survival left me with few alternatives.

When school expenses came due, I took on additional labor. I worked in bamboo plantations owned by local residents. Since we were familiar with bamboo work from our previous village, I helped carry bamboo that had already been cut by men. The pay was low. Around 2010, when we first relocated, I earned about 1,500 kyats per bamboo pole.

Gradually, while working as laborers, we saved bamboo poles and built bamboo rafts, which we floated down the river and sold. We did whatever work we could find. Sometimes I sold goods in the market, buying products from others and reselling them. I did not always know whether I was making a profit or a loss, but seeing even a small amount of money gave me hope. Most of the income went toward transportation costs and daily expenses, leaving very little profit. Nevertheless, it helped us cover school fees, healthcare costs, and other family needs.

One positive change after relocation was improved access to education. In our former village, there was only a primary school. If parents could not afford to send their children elsewhere, their education ended there. After relocating, schools were established that offered education from primary to middle school level, allowing children to continue their studies within the village.

However, new challenges emerged once children completed middle school. Families had to send them to towns for higher education, which was expensive and difficult. Many children had never lived independently and struggled to take care of themselves. Some wealthier families could afford boarding schools, but many could not. Those children often had to stay with relatives while attending school.

Living with relatives created additional difficulties. Children were expected to help with household work while also keeping up with their studies. Some could not manage both responsibilities and eventually dropped out of school. To prevent this from happening to my own children, I worked as hard as possible and made sacrifices to keep them in boarding school.

I always explained to my children that our family was poor and that they needed to use their belongings carefully because I could not visit them often. Sometimes they would tell me that other parents visited frequently, brought snacks, and spent time with their children. They would say, “We are used to missing you now. We keep wondering when you will come.” They would watch the road, hoping to see me arrive.

Hearing this was heartbreaking. I wanted to visit more often, but I could not afford the travel costs. I could not always bring gifts or snacks for them either. When children do not fully understand their parents’ financial struggles, they may feel neglected or believe they are unloved. In reality, it is poverty and hardship that create this distance between parents and children. These challenges often leave emotional scars on both children and their families.

In Mali Yang Village, a middle school has been available for about three years. What was once an extended primary school has now been upgraded to a middle school by the government. Families still have to cover their own educational expenses, although the Chinese company occasionally provides scholarships or awards to outstanding students.

Before relocation, our family relied on 16 acres of farmland for food and income. We also owned around 50 acres of bamboo plantations and cultivated valuable trees and crops, including padauk, teak, oranges, and coffee.

The compensation provided by the authorities came in two forms. First, we were given four acres of replacement farmland. However, because it was located far away and lacked sufficient water, the land was not productive. One year we planted two baskets of paddy seed, but at harvest time we produced only about two and a half baskets of rice. The small yield did not even cover the labor and time invested.

Second, compensation was provided for bamboo plantations. Regardless of how many bamboo poles grew within a bamboo cluster, compensation was calculated at a fixed rate of 3,000 kyats per bamboo clump.

When we were relocated to this area, we experienced conflicts with the local residents. We did not move here because we wanted to. Even before the relocation, we were already carrying a great deal of emotional pain. We had to leave our village behind, and although we brought as many belongings as we could, many things were still left behind. We were also unable to bring the animals we had raised at home. The authorities gave us only a limited period of time to relocate, so we had to move under very difficult circumstances and within a strict deadline.

The place where we were relocated originally belonged to local residents. As far as we knew, the land had been allocated for our resettlement without the local people receiving compensation or adequate redress. Because of this, many local residents were unhappy with us. They would say, “You have come and settled in our village and on our land. We have not received any compensation because of your relocation. You are now living in places that used to belong to us, and your arrival has made life more difficult for us.” However, we also tried to explain our situation to them. We told them that we had not chosen to move there voluntarily and that we, too, were facing many hardships because of the relocation.

We explained to them, “We did not move here because we wanted to. We did not want to leave our homes either. However, the authorities ordered us to relocate, and we had no choice but to comply. That is why we ended up moving here against our wishes.”

For about six or seven months, there was very little communication between us and the local residents. The local people’s land was cleared and excavated with bulldozers to make space for our resettlement. As a result, some local residents experienced severe emotional distress. In fact, there were women among the local community who suffered serious mental health problems because of the loss of their land and the impact of the relocation.

The resettlement site provided each family with a 100-foot residential plot and a raised wooden house with a roofed extension. Each house had one living room and two bedrooms. However, for Kachin families like ours, this was often not enough because many of us have large households. As a result, the houses were too small and not well suited to the needs of larger families.

After the relocation, I went through a great deal of hardship. One reason was that we were relocated during the rainy season. When we moved here, we brought some of our chickens and pigs with us. However, our family owned more than 20 buffaloes, including 16 females that gave birth to calves every year, and we were unable to bring even one of them during the relocation.

Later, after requesting permission and taking the time to do so, we managed to bring the buffaloes to the resettlement area. However, there was no grazing land for them here. Because they had nowhere to feed, all of the buffaloes eventually wandered back to Dawng Pan Village.

Later, security checkpoints were established, and we were no longer allowed to return to our village. Access was completely restricted. In the past, whenever we needed money for our children’s education, we could sell our buffaloes or harvest and sell bamboo. We had around 50 acres of bamboo plantations, and because the soil was very fertile, a single bamboo clump could produce 100 to 200 bamboo poles.

However, after we were relocated, we lost access to those bamboo plantations and could no longer earn income from them. We also lost our buffaloes, which had been one of our family’s most valuable assets. In our culture, buffaloes are important not only for livelihoods but also for major family responsibilities, such as supporting children when they get married.

As time passed, our children began asking questions. They would say, “We used to have so many buffaloes. Did you sell them all?” These questions created misunderstandings and emotional strain within the family because they did not fully understand what had happened during the relocation. The loss of our land, livestock, and livelihood made it extremely difficult for our family to survive. We faced both economic hardship and emotional challenges as we struggled to rebuild our lives.

A Chinese family who sold noodles came to live on a corner of the resettlement plot next to our house. At first, they said they would stay for only three months, but they ended up staying for several years. During that time, they saw how difficult our family’s situation was. When they looked around, they noticed that we did not even have basic items such as soap in our bathroom. In the kitchen, many of the things that a household would normally have been missing. Although water had been made available in the area, we could not even afford to buy the pipes needed to connect water to our home. Our family was struggling financially, and it was clear to them how hard our daily life had become after the relocation.

I was also a pastor’s wife, so when visitors came, they would politely say, “Pastor’s wife, we would like to wash our hands and feet.” I would reply, “Of course, please go ahead.” Then they would ask me, “Pastor’s wife, where is the soap?” I felt embarrassed and had to answer, “We don’t have any soap at the moment.” They would ask again, “Then do you have shampoo?” And I had to tell them, “No, we don’t have any shampoo either.” It was a very difficult and humiliating situation because we could not even afford basic household necessities at that time.

Later, they started talking about us behind our backs. They would tell other people, “How can the pastor’s family be an example to others when they are living in such poverty? How can they be role models for the community when they do not even have soap to use?” We were often the subject of gossip and criticism. What I want to emphasize is that the emotional suffering and psychological pain were immense. The hardship affected us deeply.

There came a point when I no longer felt able to host church gatherings or prayer meetings. Even when members of the congregation wanted to come together for worship and prayer, I felt ashamed and unable to welcome them into our home. Sometimes, even neighborhood prayer meetings that lasted for several days were difficult for me to host because our situation was so challenging.

One evening, I really wanted to host a prayer gathering. I went out to work as a day laborer, and with the money I earned that day, I bought as many eggs as I could. I boiled them and served them to the guests so that I could host the prayer meeting.

There were so many things that caused emotional pain. I constantly worried about what I would buy for my children to eat the next day. If their shoes wore out, I did not know how I would afford to replace them. When the children complained about the food or said they did not like what we were eating, it hurt because I was already doing everything I could with the little we had.

The relocation affected relationships within families as well. It changed the understanding between parents and children. Sometimes the children felt that we were unwilling to provide for them, while in reality we simply did not have the means. At times, I felt deeply sad because no matter how hard we worked, our situation did not improve, and we still could not provide enough for our children.

We struggled even to buy basic necessities such as shoes or underclothes for ourselves. Meeting our family’s most basic needs was a constant challenge, and it caused a great deal of emotional stress and heartbreak. One memory that remains deeply painful for me happened when I carried my child and went to attend a prayer gathering at a relative’s home. It was a memorial prayer service held in remembrance of my uncle, my father’s elder brother.

Everyone in the family was dressed neatly and beautifully for the occasion. Someone said to me, “Ting Wang, go and change your clothes. The prayer service is about to begin.” I replied, “Auntie, I have already changed.” The truth was that the clothes I was wearing were the best clothes I had. To me, they were valuable and presentable. But from their perspective, my clothes probably looked old, worn out, and shabby.

They kept telling me to change my clothes, but I had nothing better to wear. What I was wearing was already the best I had. There was nothing else for me to change into. During that period, I experienced a lot of criticism, scolding, and judgment from others. Some people looked down on me because of how poor our situation had become.

What I want to express is that after the relocation, the hardships we faced were not only economic. The experience caused deep emotional pain and psychological distress. The struggles of rebuilding our lives after being displaced left lasting wounds that affected our dignity, confidence, and sense of self-worth.

In terms of physical health, many women experienced gynecological and reproductive health problems. In my case, I no longer had farmland to work on, and unlike some others who lived near the river, I did not know how to mine for gold. Instead, I worked on hillside farms to support my family.

One day, while I was working in the fields with many male laborers around me, my menstrual period started unexpectedly. There was nowhere private for me to rest, and I did not even have proper boots to wear. I continued working on the wet ground because I felt I had no other choice.

Later, when I noticed that the bleeding was becoming visible, I felt extremely embarrassed. I spent the entire afternoon standing and hiding in a stream, staying in the water so that no one would notice. Only after the other workers had gone home in the evening did I return to the field shelter.

By then, my body could no longer cope. I became extremely cold, weak, and feverish, and eventually lost consciousness. Later, my husband and others lit a fire to warm me and carried me back home. It took me nearly two months to recover.

What I want to say is that in our original village, during times like this, women could stay somewhere safe, private, and comfortable. After the relocation, however, we had to work on distant hillside farms just to survive. Because of those circumstances, I experienced situations like this that affected both my physical health and my dignity as a woman.

In the resettlement area, access to water is unequal. Some households have access to water because they are located near the water supply, while others receive little or no water at all because they live farther away. Families without access often have to collect water directly from the Mali Hka River for daily use.

Women face the greatest burden when it comes to water. We have to travel long distances to fetch water for cooking and household needs. If we cannot carry the water ourselves, we have to ask our children to help. Some families transport water from houses that have access to water, using yellow plastic containers loaded onto motorcycles.

Because water is scarce, we cannot use it freely. Maintaining personal hygiene is difficult, especially for children and women. Even basic sanitation becomes a challenge when there is not enough water available. This has led to health problems, including digestive illnesses.

Women face additional difficulties during menstruation. It is not practical to spend long periods washing in the river, and reaching wells is often inconvenient. We have faced these challenges continuously since we were relocated.

We have to buy drinking water. Although piped water was installed, many households do not receive enough water. Wells have been dug several times, but most have failed because the village is located on a riverbank cliff where groundwater is difficult to access. Community organizations and outside groups helped dig wells, but only one was successful, and the entire village depends on it.

Water shortages have become so severe that some households are unable to host prayer gatherings because they do not have enough water for guests. Families who can afford it bring food and water from town when hosting events.

Even today, water remains a serious problem. Because women are the first to experience the impact of water shortages, our women’s group has become actively involved in protecting water sources. Recently, we put up signboards opposing deforestation and gold mining activities along the Mali Hka River because we fear these activities will further damage our water supply. When water problems arise, women are usually the first to respond, even when others do not take action.

Regarding food, a Community Forest (CF) initiative was established, allowing villagers to cultivate and harvest rice within designated areas. For about five years, we were able to grow and harvest rice there.

However, many people no longer farm rice. Instead, they have turned to gold mining. The village population has declined because many residents spend their time working at mining sites. Women and even children collect leftover gold from mining areas using traditional gold-panning trays.

Because our area is mountainous, farming conditions vary. Some places are too rocky for cultivation, while others can be made productive by improving the soil. Even so, many families are unable to grow enough food.

As a result, most people wait for traders from Myitkyina to bring food to the village and purchase their supplies from them. Although some households still cultivate crops, many rely on income from gold mining to buy food.

The government established a small health clinic in the village, while the building itself was constructed by the Chinese company. Although healthcare services are available, patients must still pay for medicines and injections. There is only one nurse serving the community.

Water-related challenges also affect healthcare access. Since our village is located on the Waingmaw side of the river, medical emergencies often require crossing the river by motorboat. During the rainy season, when water levels rise, river crossings become dangerous. There have been times when people feared for their lives while trying to reach medical treatment.

Before a middle school was established in Mali Yang, children had to travel to Aung Myin Thar to attend school. Every morning and evening they crossed the river by motorboat. Parents constantly worried about their children’s safety because young people often played near the boats. Some children missed the boat after school and spent the day wandering around before returning home.

Transportation costs were also expensive. Crossing the river by motorcycle cost about 3,000 kyats, while a passenger paid about 2,000 kyats. A round trip could cost at least 10,000 kyats, which was a significant burden for families. The most common illnesses in the village include skin diseases, diarrhea, and persistent coughs. Many women suffer from gynecological and reproductive health problems because they spend long hours standing in water while mining for gold.

More recently, malaria has also become a serious health concern in the area. Under the current military regime, there have been one or two cases in which young women were taken away under the conscription. However, before they ever reached the places where they were supposedly being sent for service, they were subjected to sexual violence, including rape. The victims were young women under the ages of 20 and 22.

The perpetrators were not clearly affiliated with either side of the conflict but operated under various identities. Last year, a young woman from our village was sexually assaulted. After learning about the case, the KIA investigated, arrested the perpetrator, and imposed punishment. Women’s organizations, including KWA, worked together with local KIO administrative authorities to help resolve the case.

Although some degree of security exists, women still face significant risks. Recently, another woman from our village became a victim of a trafficking scam. She was lured by another woman and her family was later asked to pay 20 million kyats. They were threatened that if they could not pay, she would be harmed.

Our women’s group became involved in supporting the case. According to the traffickers, if the woman could not marry the person they selected, her family would have to pay money. If they could not pay, they would be forced to recruit other women. If they refused, they would face punishment.

Just recently, members of our women’s network shared another case. They reported that a local ward administrator from Myin Pra Taung allegedly took a young girl, claiming he was taking her shopping, and then sexually assaulted her in a hotel. The girl, who was preparing to enter Grade 11, trusted him because she viewed him as an elder and did not understand the danger she was facing.

In our original village, the community was very united. Whenever a family faced difficulties or needed to organize an important event, everyone would come together, share responsibilities, and contribute to the costs. We supported one another collectively.

However, after we were relocated to this village, that sense of mutual support became much weaker. Now, when expenses arise, the burden falls mainly on individual households. For example, when arranging a marriage, families have to shoulder most of the costs themselves. If a family cannot afford the bride price or wedding expenses, it becomes difficult for young people to get married.

These economic hardships create a great deal of stress. When people struggle despite their best efforts, some become discouraged and turn to drugs or other harmful coping mechanisms. Parents work hard but still cannot provide enough, and young people also struggle to build stable lives, leading to frustration and emotional distress.

Among women, I have noticed that fewer people are familiar with our traditional customs and practices. Many young women seem disconnected from traditional ceremonies and cultural events, as if they no longer relate to them. Traditional clothing is also becoming less common. In the past, women proudly wore traditional outfits, including our handwoven skirts and white blouses. People dressed neatly in ways that reflected our cultural identity.

Since relocation, however, families have had to prioritize other urgent needs. Traditional handwoven clothing has become too expensive for many people to buy, and younger generations increasingly wear modern clothing instead. As a result, some aspects of our cultural traditions are gradually disappearing.

In the past, women were generally excluded from traditional decision-making processes. Women were not invited to participate in discussions related to customary governance or community leadership.

Over time, however, we began advocating for greater participation. We argued that women and men often have different perspectives and that communities can make better decisions when both are involved. We encouraged leaders to include women not only in community affairs but also in church matters, local administration, and customary decision-making processes.

As a result, there have been positive changes. Today, women are increasingly invited to participate in discussions related to marriage arrangements and customary decisions. Women are also trusted with responsibilities such as purchasing items needed for traditional ceremonies because people recognize that women are capable of handling these tasks well.

In the past, community leaders often did not trust women to participate in important decision-making processes. However, through our efforts and involvement in solving community problems, attitudes have begun to change.

In some cases, women helped address issues that village elders and community leaders were unable to resolve on their own. Because women became more active, organized, and vocal, people started recognizing the value of our contributions.

Today, women are increasingly invited to participate in meetings and decision-making processes. Personally, I have gained recognition because I gathered information, spoke confidently, and advocated for community concerns. Even when I was nervous, I learned to speak in public and share my views. Over time, local authorities also came to understand and accept women’s participation.

Women in our community are no longer as silent as they once were. Now, when we see injustice or wrongdoing, we are more willing to stand up and speak out. Because of this, women are increasingly being recognized and included in public discussions and community leadership.

Recently, during the selection of a village administrator, women were consulted and encouraged to participate actively. Committee members themselves encouraged women’s involvement and valued our opinions.

We have also built stronger relationships with the Myanmar Women’s Affairs Organization and other women’s groups through the General Administration Office. These connections have allowed us to exchange ideas, seek advice, and work together to address community challenges.

Although displacement has weakened some traditional practices and community support systems, it has also created opportunities for women to become more visible, more organized, and more actively involved in leadership and decision-making within the community.

In the early years after we were relocated, our voices were not taken seriously and our concerns were not recognized. One reason was that even within our own community and organization, unity was still weak. Although we were all facing difficulties because of displacement, we realized that we needed to rebuild our solidarity and support one another.

Some people looked down on us and underestimated our abilities. Since our women’s group did not have a collective fund, whenever we wanted to carry out an activity, each member had to contribute money individually. We organized meetings and created spaces to share our perspectives and better understand one another.

These discussions were important because without them, it was difficult for us to communicate and work together effectively. Once we developed a shared understanding, we became more confident speaking in public and representing our community.

When other organizations invited us to attend meetings or events, we often lacked the money needed for transportation and participation. To raise funds, we sometimes cooked and sold food on a small scale. Even then, some people looked down on us for doing this. However, our goal was to raise awareness and strengthen our community, so we remained determined and continued our work despite the criticism. We were often told, “No matter how much women speak out, nothing will change.” People used these words to discourage and belittle us.

Today, much of our land is being affected by gold mining, and women’s groups have come together to protect our community and environment. We have spoken out against destructive mining practices because we are concerned that continued excavation could cause landslides and erosion. Since our village is located on a riverbank cliff, we fear that the land could eventually collapse if mining continues unchecked.

However, some men in the village who did not fully understand these concerns often created obstacles for us. They challenged us and tried to intimidate us. Some would say, “How long can you women keep resisting? We can simply bring in excavators and continue digging.” Because we love our community and want to protect it, we continue to speak out and advocate for its future. But doing so often brings criticism, resistance, and challenges those outsiders may not fully see or understand.

One of the biggest challenges women faces is that our concerns are often dismissed, our contributions are undervalued, and our efforts to protect our communities are questioned. Yet despite these obstacles, women continue to organize, advocate, and stand up for their rights, their environment, and the wellbeing of future generations.

As I mentioned earlier, women in our community are now being recognized and invited to participate in discussions and decision-making processes related to community affairs. Today, it has become widely accepted that women’s participation is necessary and should not be overlooked. Women are increasingly expected to be involved in community consultations and decision-making, as their voices and perspectives are now seen as important to achieving better outcomes for the community.

As we faced and worked through these difficulties, women supported and encouraged one another in many ways. Some women would tell me, “We trust you, teacher. You can do this. When you speak up, you are speaking on behalf of all of us. Because we have discussed and agreed on these issues together, there is less chance of making mistakes. So don’t be afraid—we are standing behind you and praying for you.” Their words gave me strength and confidence.

Others would encourage me by saying, “Don’t worry. You are speaking for the good of the community, so nothing bad will happen.” Their support meant a lot to me. Still, whenever I had to speak in front of large groups of people I had never met before, I felt nervous and my heart would race. But once the issue was resolved, I felt relieved and proud of what we had accomplished together.

In our women’s organization, addressing a single issue often requires many internal meetings and long discussions. For one particular community problem, we held as many as 13 meetings before reaching a common understanding and developing a clear plan of action. Only after those discussions were we able to effectively address the issue and guide our community in the right direction.

In terms of support, not only women but also some respected male community leaders encouraged us and placed their trust in our work. Their confidence helped strengthen our efforts. Of course, not everyone was supportive. Some people showed little interest and would simply say, “Do whatever you want.” Others criticized us behind our backs and questioned our activities.

Our organization includes women from different ethnic groups within the Wunpawng community. Women from other ethnic groups also join our activities when invited. When language barriers arise, we help one another by providing interpretation and translation so that everyone can participate and understand the discussions.

Personally, I used to think that I did not have any special abilities or leadership qualities. During the campaign against the Myitsone Dam, I was once asked to speak as a representative of Kachin State at an event in Kayah State related to the Salween River movement. I still remember that during that period of pressure and responsibility, I noticed a single white hair growing at the front of my forehead. Whenever I face a major challenge or a problem that causes me a great deal of stress, a white hair seems to appear there. That is how deeply I feel the weight of these responsibilities.

Even so, I always pray and tell myself, “I may not have the skills or strength on my own, but I will do this with the strength God gives me.” That belief gives me courage and helps me move forward. Whether I am right or wrong, I make up my mind to speak out. Once I decide that something needs to be said, I do my best to speak in front of others, even when I feel afraid or uncertain. Afterward, I am sometimes dissatisfied with myself because I feel I was unable to express everything clearly or get straight to the point in the limited time available. At the same time, I remind myself that even if I could not say everything perfectly, at least someone may have heard and understood one important message from what I shared. That thought gives me comfort and encouragement.

I also tell myself that I can learn from my mistakes. Rather than giving up, I gather my strength, keep moving forward, and continue speaking out for my community. Through these experiences, I have discovered resilience within myself and among the women around me. Despite fear, hardship, and uncertainty, we continue to stand up, support one another, and do our best to protect our communities and speak for what we believe is right.

One of my greatest concerns is that our land is gradually disappearing, and our rivers, streams, and lakes are no longer as healthy and abundant as they once were. If the dam project is resumed, I worry most about two things for future generations: first, whether they will still have a place to live; and second, whether they will have access to the food and resources they need to survive.

I am especially concerned because people today rely more and more on ready-made and processed foods. Since many families no longer have land to cultivate, they cannot grow their own organic food as they did in the past. Instead, they have to buy whatever food is available in the shops. As a result, I worry about people’s health and the increasing risk of illness.

Even though young people work very hard to obtain an education, I sometimes wonder whether they will be able to live long and healthy lives. No matter how much education they achieve, if the food they eat and the products they use continue to decline in quality, their future may still be at risk. This is something that worries me deeply. I am afraid that the knowledge and education they work so hard to gain could become meaningless if their health and environment continue to deteriorate.

My hope for future generations is that they will develop awareness, wisdom, and a sense of responsibility. I want them to understand that God created and entrusted these resources to us, and that they must learn to distinguish between what is good and what is harmful. They should make informed choices about the food they eat and take responsibility for protecting their land and natural environment.

If they can protect their land, care for nature, and make wise decisions about their livelihoods, they will be able to build healthier, more secure, and more sustainable lives for themselves and future generations.Top of Form

Bottom of Form

The message I would like to share is that many women livings in remote and marginalized areas like ours still have limited access to education, information, and opportunities. I hope that women who have had greater educational opportunities and exposure, including those working at the national and international levels, will reach out and support women in local communities who want to contribute to their communities but still lack knowledge, skills, and resources.

Many women in our communities have the motivation and determination to serve their villages and families, but they often do not have access to the training, experience, or support they need. Therefore, I believe it is important not only to provide knowledge and awareness-raising opportunities, but also to offer practical support and mentorship by walking alongside them and helping them build their confidence and capacities.

There are women who completed high school but are now raising children without opportunities to continue their education or personal development. If we could provide them with proper support and encouragement, they could become valuable contributors and leaders within their communities.

There are also women who may not have completed high school but who possess strong abilities, intelligence, and leadership potential. We should think about how to help them develop themselves, support their families, and contribute to their communities. Women who already have knowledge, experience, and opportunities should help guide and mentor these women so that they can grow and succeed.

In my view, support should include both capacity-building and economic assistance. Women need access to education, training, leadership development, and financial opportunities. They also need stronger networks and connections that can help them engage with broader communities and organizations.

My hope is that leaders, companies, and the international community will invest in strengthening the skills, confidence, and opportunities of women in local communities. By helping women build their capacities and connecting them with wider networks, they can become powerful agents of positive change for their families, communities, and future generations.

Right now, everyone knows that the political situation in our country is very difficult. In times like these, every family child, adults, and elderly people alike carry emotional and psychological wounds. Everyone is suffering in one way or another. Many people live in constant fear. Some become frightened even by small sounds. Some people cry frequently, while others have experienced such severe hardship that they have developed serious mental health problems.

Therefore, for families to remain healthy, united, and strong, I believe the first source of strength is faith in God. Secondly, people with knowledge and experience should find ways to support families during this difficult time. One of the biggest challenges families face today is their economic situation. If there were more opportunities to learn livelihood skills, income-generating techniques, and health-related knowledge, families would be better able to meet their basic needs and stay together rather than becoming fragmented by hardship.

In my view, strengthening families through economic support, practical skills, and health education would help them live with greater stability, dignity, and unity. As for the changes I would like to see, I think that everyone is currently struggling just to survive. During such difficult times, we need to be more patient and understanding with one another whenever possible. When patience is difficult, we should at least try to understand the emotional and psychological burdens that others are carrying. I believe that if people become more aware of their own mental and emotional well-being, and if they learn how to manage and heal the stress and trauma they are experiencing, many conflicts and problems within families and communities could be reduced. Greater understanding, compassion, and emotional support would make a significant difference in helping women, families, and communities cope with the challenges they face today.